Kara Altın: Pıhtılaşmış insan kanı!

Merhum Cemil Meriç, -sanırım- Bu Ülke’de cam ile altın karşılaştırması yapar: “Altınlarını cam karşılığı dağıtan Kızılderili’yi hiçbir zaman gülünç bulmadım: Cam, altından çok daha asil. İsrail peygamberlerinden beri lanetlenmiş bir maden, altın. Adı, tarihin bütün cinayetlerine karışmış. Pıhtılaşmış kan, insan kanı. Cam güzel, çünkü kirli bir mazisi yok. Cam güzel, çünkü kalbi var, kırılıverir. Deli İbrahim, Osmanoğulları’nın en akıllısı. İnci balıklara atılmak için yaratılmış olmasaydı, denizlerde ne işi vardı?” Merhum, sonrasında çok sertleşir ve insanları Circe’nin Domuz Ahırı’na sokmayı salık verir ama bu yazının konusu o değil.

İki film ile meselemize daha da yaklaşmaya çalışalım. İlki bizden; Cem Yılmaz’ın A.R.O.G.’u… Hatırlarsınız 1 milyon yıl geriye giden Arif, bir yandan rakip kabileye karşı mücadele verirken, diğer yandan paralel evrende işleri kolaylaştırmak adına habire keşif yapıyordu. Bir yerde petrol kuyusu açmaya kadar getirdi işi ve son anda “Petrol çıkaralım da insanlar birbirini mi yesin!” türünden bir cümle ederek vazgeçmişti.

Özellikle son iki asırdan beri insanlığın kavgası enerji etrafında dönüyor. Meriç’in dediği gibi, bütün cinayetlerde onun izi var.

Bir başka enteresan film; Tanrılar Çıldırmış Olmalı’da ise, uçaktan atılan bir kola şişesinin kendi hâlindeki bir yerli kabileyi nasıl dağılma noktasına getirdiği anlatılıyordu.


“Gülün Adı, Ayı, Tibet’te Yedi Yıl ve Kapıdaki Düşman gibi başarılı filmlerin yönetmeni Fransız Jean Jacques Annaud geçen yüzyılın başlarına götürüyor bizi ve Arap çöllerinde yaşanan petrol/aşiret kavgaları hikâyesini anlatıyor.

Black Gold isimli film her ne kadar ülkemizde Kara Altın ismiyle gösteriliyorsa da kastedilen ‘petrol’ elbette. Yapım parasını da Arap zenginler vermiş.  Hikâye çok yabancı değil, bir tür Yeşil Vadi ve Seferoğulları-Tellioğulları kavgası: 20. asrın başları Arap çöllerindeyiz... Bu kurak topraklarda anlamsız bir aşiret kavgası vardır. Çöl kumlarını yıkayan savaşçılarının kanları, zafer kazanan Hobeika Emiri Nesib (Antonio Banderas) ve rakibi Salmaah Sultanı Amar’ı (Mark Strong) barış için şartları konuşmak zorunda bırakmıştır. Her iki taraf da Sarı Kuşak adını verdikleri,  kimsenin yaşamadığı topraklar üzerinde hak iddia etmemeye karar vermiştir. Karşılığında Nesib o zamanın kabile yasalarına göre Amaar’ın iki oğlunu kendi evladı gibi büyütecektir. Salih (Akin Gazi) ve Ayda (Tahar Rahim), iki emir için birbirlerinin topraklarını işgal etmemeleri konusunda garanti olacaklardır. Yıllar sonra Salih ve Ayda büyüyüp iki genç adam olduklarında yenilmez bir savaşçı olan Salih yaldızlı ve büyüleyici kafesinden kaçarak baba evine geri dönmek istemektedir, Ayda ise yalnızca kitaplara kendini adamıştır.

Bir gün Nesib’in topraklarını ziyaret etmek için Amerika’dan çıkagelen bir petrolcü Emir’in topraklarında hayal bile edemeyeceği kadar büyük değer taşıyan petrol rezervleri olduğunu söyler. Bir tek problem vardır; bahsedilen rezervler yıllar önce barış anlaşması imzalanan Sarı Kuşak topraklarındadır.

Babasının topraklarına dönmeye çalışırken öldürülen Salih iki emir arasındaki bağları gerginleştirir. Tekrar sulhu sağlamak için Nesib’in güzel kızı Prenses Leyla ile Ayda’nın evlenmesine karar vermişlerdir. Çocukluklarında başlayan aşkları iki kabile için de yeni bir başlangıç olacaktır. Fakat bunun gerçekleşmesi için üstesinden gelmeleri gereken çok büyük problemler vardır.  Sarı Kuşak topraklarının kontrolünü sağlamak, iki aşiret arasında barışı kurmak ve geleceklerini kontrol altına almak için iki aile, iki aşk, iki seçenek ve bir kaderleri vardır.

Filmin bir yerinde şöyle bir replik geçiyor: “Arap olmak dünyanın açık büfesinde hizmetçi olmakla eşdeğer.” Esasen sadece Batı’nın değil, anlıyoruz ki Arapların da kendi kendilerine bakış açısı bu. Yapımcılar, bir çeşit kurgulanmış geçmişi destanlaştırmaya çabalarken, diğer yandan tipik bir oryantalist bakışta bulunduklarını çok fark etmiyorlar sanırım. Batılıların Doğu’ya böyle bakması normal, Avrupa ve Amerikan sinemasından bunun aksine bir örnek beklemek safdillik. Arabistanlı Lawrence’de bunu yadırgamayız hatta. Ancak bizzat Arapların kendi geçmişlerine bu kadar dıştan ve tepeden bakmaları şaşırtıcı geldi bana. Hele filmin ortasında Allah ve petrol tartışmasının yapıldığı bir sekans var ki evlere şenlik. Kendi kültür, geçmiş ve inancını bu kadar ezikçe ele almak nasıl bir ruh hâlidir anlamak mümkün değil. Tarihsel gerçeklikle de pek ilgisi yok filmin. Bahsi geçen tarihte oralarda söz sahibi olan Osmanlı’dan hiç bahis yok.

Filmin kurulmaya çalışıldığı bu yamuk platform, yönetmenin gereksiz ayrıntılara takılmasıyla ilk yarı boyunca neredeyse yürümüyor. Sabredince bir şeyler anlatmaya başlayıp kişisel bir aile öyküsü şeklinde ilerliyor. Velhasıl film, Arapların bir tür ‘Bu kadar debdebeyi oturarak değil, ter akıtarak, kan dökerek, bedel ödeyerek elde ettik’ demeleri için çekilmiş gibi duruyor.

KARA ALTIN (BLACK GOLD)

Yönetmen: Jean-Jacques Annaud

Oyuncular: Antonio Banderas, Freida Pinto, Mark Strong, Corey Johnson,

Julianna Rose Mauriello, Tahar Rahim, Akin Gazi, Jamal Awar, Ziad Ghaoui, Jan Uddin, Driss Roukhe, Liya Kebede

Tür: Dram

Süre: 130 dakika

2011, Tunus

Huzur

Dolgu…

PHT: İzidor Gasperlin

Ağzın doluyken konuşma derdi annem.

Kelimelerle dopdoluyum,

Suskunluğum bu yüzden.

Ne fena şey anlamak.

Ağlamak daha iyi.

Anlayınca ağlıyor insan.

Ağlayınca daha çok anlıyor.

Dolunca ağlıyorsun.

Susuyorsun.

Anlıyorsun…

Gel kızım sokul bana...

Zeki Demirkubuz: Çok izlenmeyi herkesten daha çok ben istiyorum

Zeki Demirkubuz'un son filmi 'Yeraltı' dün 25 kopyayla gösterime girdi. Dostoyevski, kötülük, insanın karanlık yanları üzerine 'kafa patlatan' usta yönetmeni, yıllardır yüz yüze sohbet etme imkânı bulamadığı dostu M. Nedim Hazar ile buluşturduk.

Bu bir röportajdan ziyade, birbirilerini 'yaralarından tanıyan' ve söyleşi boyunca karşılıklı 'kafa açan' iki eski dostun sohbeti. Bu hararetli muhabbeti balla kesip birkaç soru sormak dışında çay servisi yapıp arada bir kayıt cihazını kontrol ettik.

Yeraltı'nın giriş sekanslarında aylaklık, kent insanının yalnızlığı, amaçsızlığı var. Bu senin yeni geldiğin bir nokta mı? Yoksa 'Kader'de daha farklı bir karakter görüyoruz. Bunun sebebi seçtiğin yer mi?

Aynen öyle; seçtiğin yer. Kader, kahramanların yaşadığı kenar mahalle itibarıyla arkadaşları var. En kötü zamanlarında bile konuşacağı kimseler var. Ama Yeraltı'nda Muharrem, koca şehirde yapayalnız. İşten çıkınca yapacak hiçbir şeyi yok. Onun trajedisi bambaşka. Seçilen kahramanın kendisi ve mekânla ilgili bir durum.

Dostoyevski'nin sara hastası olduğu ve hatta ondan zevk aldığı söylenir...

Söylenti değil, gerçektir. Hatta saranın geldiği anı, cennetin beyazlığı olarak tasvir eder. Daha da ileriye götürüp "İnsanın kendine bağışlananın hakkını verebilmesi açısından sağlıklı insanın hiçbir anlamı ve duygusu olamayacağını; bu anlamın ancak sağlıksız, dert çeken adamla ortaya çıkabileceğini söyleyip sağlıklı insanlardan nefret ettiğini bile söylüyor.

 Muharrem'de de biraz var aslında bu durum. Finaldeki o cinnet hali ya da yemek sahnesinin sonunda kendinden geçmesi gibi...

Muharrem'i yazarken hiç böyle bir şey düşünmedim. Ama sen bunları söyleyince aklıma geldi. Bizim Muharrem sara hastası değil. Fakat şöyle bir cümle kurabiliriz. Sara hastalığının karşılığına denk düşen bir benlik var adamda. Muharrem, ruhsal sara hastalığı gibi bir durum yaşıyor. Madem insan akli bir varlık; bir acıdan şikâyet etse de, özellikle ruhsal acılarını sürdürmeye meraklı olduğunu düşünürsek demek ki bundan aldığı bir zevk var. Bunun verdiği şey de, bu sayede benliğini, varlığını daha çok hissediyor. Aşağılanan bir insan, 'aman sen de' deyip unutabilir de. Fakat onu unutmayıp geceler, yıllar boyu bunu sürüdürüyorsa, sadece utanç, gurur veya kibirle açıklanamaz. Bunların arkasında gizlice aldığı bir haz da var. Dostoyevski'nin 'Yeraltından Notlar' kitabında ortaya koyduğu mesele, insana dair bu kadar derinden bir şey söylemesinin nedeni buydu. Muharrem'in de yemekteki aşağılanmayı sürdürme ısrarı bununla ilgili. Tıpkı bir sara hastasının yaşadığı gibi o aşağılanmdan bir cennet çıkarıyor kendince.

Yemek sahnesinde daha önce hiç yapmadığın bir şey yapıyorsun, geri sarma. Neden böyle bir tercih?

O sahne, Muharrem gibi zayıf bir adamın dışta gösterdiği ile içte sakladığı arasındaki derin uçurumun farkını ortaya koymak içindi. Orada flashback ya da Haneke'nin yaptığı gibi gerisarma yapabilirdim. Ama bu yöntem, Muharrem'in insanî yönünü, gösterdikleri ile sakladıkları arasındaki farkı daha iyi ortaya koyuyordu.

Kader ve Masumiyet'te sürekli aşağılanan, itilen bir Bekir var. Hatta öyle bir duruma geliyor ki, âdeta Yunus'a dönüşüyor. Acı ve çile neticesinde bir ermişlik durumu var...

Nedim, kafamı açıyorsun sen bu konuda. Şimdi ben Bekir ile Muharrem arasında ilişkiler kurmaya başladım.

 Enteresan değil mi ama?

Tabi. Anlamı farklı, fakat süreçleri aynı diyebiliriz.

Yeraltı'nda yoğun bir dış ses kullanımı var. Neden kullandınız? Maddi bir güçlüğü aşmak için mi?

Önce dış seslerin hepsini attım. Etkileyici cümlelerin sıralanmasıyla ayrı bir yere gitmesini de istemedim. Derdimi sahnelerle, oyunculuklarla, diyaloglarla, yani doğrudan sinematografik ögelerle anlattım mı anlatmadım mı, ona baktım. Buna karar verince, onun güveniyle bunları koydum. Kullandığım cümleler, mesele olarak filmin çekilmesine neden olan cümlelerdi. Anlatamadığım şeyleri açıklamak için, yani bir çare olarak koymadım o dış sesleri. Filmden o sesleri çıkarsak da hiçbir şey değişmez. Onlar ekstradır; biraz daha filmi güzelleştirme ve Dostoyevski'ye saygıdır.

Senin filmlerinde sese yüklediğin anlam ile görüntüye yüklediğin anlam arasında bir kot farkı var. Ses, görüntüden daha önde gidiyor. Yeraltı'nda daha baskın bir şekilde görüyoruz bunu...

Çok ilginç bir şey; bu kadar şeye kafa patlatmış adam Nedim Hazar da bunu söylüyor; arkadaşlarının 'bu aşk hikâyesi' demesiyle Kader'i izleyen Ankara'da bir kız mail atmış, aynı şeyleri söylüyor. 'O sesler nasıl öyle' filan demiş. Bu inanılmaz hoşuma gitti. Hem senden duyuyorum hem de öyle bir insandan duyuyorum. Bu kendi başına bir mesele olarak ele alınabilir. Ama kabaca söylersem, hikâyelerimden önce bir meseleyi ortaya koyma arzumun arkasında gerçeklik yatıyor. Bir insanın şahsiyeti neyse davranışları da odur. Sinemada da özü budur. İster sinema yap, ister kahvede arkadaşlarına bir hikâye anlat; mesele aynı meseledir. Sadece teknikleri, durumların şekli değişir. Benim hareket noktam, filmimi hangi niyetle, hangi amaçla, neyin peşinde olduğumu bildikten sonra ortaya koyduğum meselenin şeklini ve nasılı benim ahlakımla ilgili bir konu. Dolayısıyla ben seslere de, görüntülere de böyle bakıyorum. Hatta fazla ileri gitmeyeyim diye ne yapmayacağımı bile çok düşünüyorum. Önceki filmlerimden farklı olmasının teknoloji ile de ilgisi var. Artık istesen de bazı kameralarla çekemiyorsun. Ses bankalarında eskiden bin ses varken şimdi yüzbin ses var. Olanaklar genişliyor. Ama bu bolluğu meselemden bağımsız düşünüp fazla fazla kullanmıyorum. Yeraltı'nda, artistik gibi görünen seslerin hepsi kayıttır. Mesela, arada bir gıcırt yapan ses, çalıştığımız apartmanın hidrofor sesi. Sen Nedim olarak evreni nasıl dinlediğinle alakalı düşünüyorsan öyle şeylere ulaşıyorsun. Bak şimdi, filmin en etkili bulunan altgeçitte kullanılan müzik. Müzik değil o. Oradaki sesi herkes müzik ya da tasarım sanıyor.

Kayıt o yani?

Evet, o ses, altgeçitteki tuvaletin demir kapsının açılıp kapanırken çıkardığı sestir. Tasarım, kurgu ya da efekt değil.

Ama onu duyup kullanabilmek için Zeki Demirkubuz olmak lazım...

Biraz şanstan da bahsetmek gerek. Bir sesi kendine has, şahsiyetli bir şekilde dinleyip de meseleni endeksli bir şekilde duymaya başladığın zaman duyuyorsun bunları. O ses, düz dinlediğinde herkesin apartman kapsından bildiği bir ses. Baya, kötü bir tuvalet kapısının gıcırtısı. Kurgu sırasında dinlediğimde o sesi duydum. Orada, Alman bir rock grubunun faşizan bir parçasını kullanacaktım; ama o sesi duyunca gerek kalmadı.

Kader'deki müthiş bayrak gölgesi sahnesinin benzeri Yeraltı'nda da var. Otel odasındaki o gölge oyunu nasıl ortaya çıktı?

O zaman onun babası olan Kader'deki sahneden başlayayım. O akşam, çekim için bir dükkânın kapanmasını bekliyoruz. Beşiktaş maçını izledim, yenilmişti. Alsancak'taydım, yürüdüm biraz, Karşıyaka'ya bakıyorum. Sesler duymaya başladım, iplerin, bayrağın sesini duydum. Yukarıya baktım, bayrağı gördüm. Önüme döndüm, bir anda gölgeleri fark ettim. O anda müthiş bir heyecan duydum, hemen çocukları çağırdım ve öyle çektik. Ve bana göre, Bekir'in durumunu bir resimle anlat deseler ben o sahneyi seçerim. Yeraltı'ndaki otel sahnesi de böyle çıktı. Önceden kurmadım. O sahne, iki mumla çekildi, ışık kullanılmadı. Mumun gölgelerini hiçbir ışık yapamaz. Meselesine sadık bir adamın bir anda gördüğü bir şey diyebilirim. Doğaçlama çıkıyor bunlar. Ne aradığını bilirsen bahanesini mutlaka bulursun.

Masumiyet'te açılan kapılar misali, senin o an düşünmediğin fakat sonradan çıkan bazı anlamlar var. Senin sineman için, başta bahsettiğimiz o sara, baygınlık hali misali, 'bilinç dışı' oluşan, sonradan yüklenen bazı anlamlardan bahsedilebilir mi?

Anlamından, içeriğinden, meselesindne koparılıp sembolik bir hale getirildiği zaman ben bir refleksle 'Bunların hiçbir anlamı yok' diyorum. Bu işin bir yanı. Ama kendime dönük bir şekilde baktığımda ben bu süreci, sara hastalığı falan değil de sayıklama olarak görebilirim. Mesela ben bu Yeraltından Notlar'ı üç sene boyunca sayıkladım. Sabahın dördünde, beşinde uykumdan uyanıp yazdığımı, karımın 'bu adam da abartıyor mu' bakışları altında yazdığımı bilirim. Bu özellikle bir duygu ortaya çıkarma ve kendini ikna etme sürecinde bu çok yoğun oluyor. Bu aynı zamanda sadece yazma süreci değil, kendini 'ikna etme' süreci. Yıllar içinde yazıp sonrasında attığım ve unuttuğum senaryolarım da var. alan soyut olduğu için, hem fiziki anlamda somut şeylere ihtiyaç duyuyorsun, bunlardan bir duygu edinmek zorundasın, hem de utanmadan, sıkılmadan insanların önüne koyulabilecek cinsten bir şey ortaya çıkarmalısın. Bunlara ben toplamda, bir sayıklama dönemi diyorum. Bu süreci böyle ahlaki bir şahsiyet sorunu olarak yaşadığın zaman başka bir şey yapman mümkün olmuyor zaten. Dışarıya bakmaktan çok insanın içine doğru bakmasıyla mümkün olabilecek bir süreç. Hayat dediğimiz şey, büyük bir kader. Sonsuzlukta, havada milyonlarca şey dolanıyor. Bu havanın yerine replikleri koy, olayları, durumları koy. Hepsi seni bekliyor. Büyük bir bulmaca gibi. Sen bunların içinden emin olduğun duyguyu, meselini ve anlatmak istediğin şeyleri bulup orada dizme gücü bu. Ne kadar emek verirsen, buna ne kadar sadık olursan o ölçüde daha iyisini yapabileceğin bir şey bu. Ama aynı zamanda insanı âciz de bırakan bir şey. Hatta biraz güçsüzsen, sabırsızsan bir an önce eksik de olsa bitsin istiyorsun. Kendini böyle hazırladığın zamna, ne olduğunu bilmesen bile o bayrak gölgesi olabilir, kapılar olabilir, otel odasındaki mum gölgesi olabilir, hemen 'evet bu' diyorsun. Benim anlatacağım meselede bir değer duygusu taşıyabilir deyip hemen onu fark ediyorsun. Buradan şu da çıkabilir, sinemacı olmak bir kimlik, bir proje adamı, bir zeka meselesi değil; meselesine sadık olan bir adamın giderek daha sezgili olma halinden başka bir şey değil. Bu emeği gösteren, bir parça da sinemanın tekniğini bilen birisi bence böyle bir sadakati gösterdikten sonra yapabilir.

Bu sayıklamalardan sonra seni 'bu tamamdır, çekelim' seviyesine getiren şey nedir?

Tamam demenin somut bir karşılığı yok. Film yapma nedenin burada çok belirleyici. İnsanın elinde her şey en yüce haline de ulaşabilir en aşağılık haline de. Burada 'şey'in hiçbir önemi yok. Önemli olan insanın taşıdığı niyet ve ahlakı. O yüzden ben hiçbir kavrama, olguya, 'şey'e asla iyi ya da kötü bir şey atfetmiyorum. İnsanın elinde bir anlam buluyorsa ve o insanın şahsiyeti bu anlamı veriyorsa sinema da böyle bir şey. Nasıl bir nedenin varsa sinema yapmak için filmlerin de onun sonucu olarak ortaya çıkar. Amacın başarı, insanları eğlendirmek, egemen dilin bir parçası olmak ise yapman gereken şeyler belli; bu kadar zahmete gerek yok. Ama ben daha manevi bir şeyin peşindeyim. Yıllardır söylüyorum, benim için sanat özünü dinsellikten alan bir şey. Bunun dindarlıkla ilgisi yok. İnsanları dinin kapısına getiren o dinsel öz neyse soyut olan her şey için geçerlidir. Benim amacım da bu. Yoksa sinemanın giderek bu kadar dünyevileştirildiği, ideolojik bir nesneye dönüştürüldüğü bir zamanda ben neden sayıklar gibi konuşan, böyle işlerin peşinde olan Muharrem gibi bir insanın ruhuna dair bir sürü riski göze alarak bir şey söylemeye çalışan bir adam olayım ki?! Bu soyutluk, bu maneviyat yüzünden bunu yapıyorum. Dolayısıyla bunlar benim şeklimi, nasılımı belirliyor. Bir senaryoya başladığım andan itibaren bunun bitişine dair benim elimde somut bir kriter olmuyor. Bunun 'hadi çekelim' noktası 18 senedir hâlâ belli değil. Buna verebileceğim tek cevap sezgilerimdir. Bana bir gün içimden bir ses 'bunu çek artık' diyor. Akıl olarak bilemiyorum, neye göre karar verdiğimi.

Biraz da teslimiyetçilik var o zaman...

Mecburen. Çünkü mükemmeliyetçiliğin sonu yok. Masa üretmiyorsun, soyut bir şey. Şu filmlerin her birini 10 sene değil, 50 sene bekletsen daha iyi olur. Bu bir gerçek. Ama yaşamımız, işin doğası buna izin vermiyor. Kaldı ki, bu mükkemmeliği arayış zamanla kibir haline de dönüşebilir. Ben burada kibirin karşılığı olarak kendime şöyle bir teselli buldum: İnsansın; senin değerlerin, kişiliğin kadar zaafların, kötü yanların da senin insan olmanı, duygunu, inandırıcılığını tamamlayıcı bir şey. Film de böyle olabilr; eksiği olur, zaafı olur; hatta kötü bile olabilir.

Zaten mükemmel olmaması lazım, o anlamda mükemmel bir şey yoktur.

Evet, insan aciz bir varlıktır; ne yapabilir yani. Mesela Terrence Malick biraz beni düşündürmüştü bu konuyu. Malum o adam seneler boyu film çekmiyor ama eninde sonunda o da bitiriyor. Yoksa film olmaz ortada.

Oyuncuları ikna etme, onlara meselenizi anlatma süreci nasıl oluyor. Acaba şöyle bir şey ters olur mu; belki de bazı oyuncularınız ne yaptığını bilmeden oynuyor.

Ters değil, çok sık başıma gelen bir şey!

 Mesela Terrence Malick'in 'Hayat Ağacı'nda Sean Penn, filmin galasında "Ben anlamdım, ben niye varım bu filmde, o sahneler niye var?" gibi birşeyle demişti. Hala anlamamış Sean Penn. Bundan bahsetmek istiyorum. Senin filmlerinde de oluyor demek ki...

Sinemanın malum, matematiğinin, formülünün bile olduğunu söylerler. Ben diğer taraftan konuşuyorum. Gerçeğe giden tek bir yol yoktur. Bunun böyle olması da çok iyi bir şey. Sistemler, özellikle de kapitalizm, bize her şeyin tek bir yolu, nedeni olduğunu söyler. Dostoyevski'yi bu kadar öfkelendirip 'Yeraltından Notlar'ı yazdıran da budur. İnsanın homojen bir varlık olduğunu öğretmeye çalışırlar. Bu insanı rahatlatan bir şeydir de. Ama bunun etkisinden kurtulduğumuzda şunu fark ederiz ki gerçeğe giden bir yığın yol var. O zaman farklı farklı dertleri, korkuları olan kişiliklere de bir yol açılmış oluyor. Eğer bu böyle değilse bazı yollar, birileri için açıktır birileri için de sonsuza dek kapalıdır. Bu büyük bir zalimlik. Ben dünyanın, yaradılışın bu kadar adaletsiz olduğuna inanmıyorum. O yüzden bu iyi bir şeydir. Buradan şöyle bir hisse çıkarıyorum. Sinema, özellikle oyuncularla yönetmenin ilişkisi, bu bahsedilen matematiklerin, formüllerin işlediği en az yerdir ve olmalı. Çünkü bu oyuncular, insanlar, oyuncu kimlikleri var. ama kimlikler sadece bir araya gelmemizi sağlıyor. Ama ikimizin, üçümüzün sonra binlerce kişinin ortak duyguyu bulabilmesi için bir duygu beraberliğimiz olmalı. Fakat bu da pek mümkün değil. Bir oyuncu vardır, kurnazın biridir. Orada seni atlama tahtası olarak görür, sen umrunda değilsindir; kendi efsanesi için oradadır. Öbür oyuncu vardır, çok daha masum biridir, bütün öğrendiği şeylerin parçası olmak için oradadır. Biri yumuşaktır, öbürü heyecanlıdır, diğeri agresiftir... Sen yönetmen olarak hepsinin apayrı insanlar olduğunu görüp de hepsiyle ayrı ayrı kendine has ilişkiler kuramazsan o zaman sette saçma bir otorite peşinde koşan, yönetmenlik kimliği altında ezilen, ilk ortaya çıkan şeylerden ibaret bir film yapmış olursun. Bunu farkeden biri olarak hepsiyle ayrı ayrı ilişki kurmaya çalışıyorum. Mesela birini kardeşime benzetiyorum, onunla sorunlarımı nasıl çözdüğümü hatırlıyorum falan... Bunu Engin Günaydın özelinde söylersem, ben böyle bir insan olmasam Engin gibi kendine özgü bir insan olması nedeniyle film yarım kalabilirdi. Yani, Engin'i anlamaya çalışmasaydım, ben yönetmenim falan deseydim bitmezdi bu film. Ama şu da var, Engin, kimliği olan bir oyuncu. Engin de kimliğini bırakıp gelmeseydi yine aynısı olurdu.

O yüzden mi bazen profesyonel oyuncuların dışında amatörlerin peşine düşüyorsun?

Bunun her türlü örneği olabilir. Amatör de olsa profesyonel de olsa yapmaya çalıştığım şey şu: Bunları unutup, 'biz burada başka bir duygunun peşindeyiz', bizden daha üst bir anlamın parçası olabilirsek eğer, yarın öbürgün daha çok gurur duyabileceğimiz bir iş çıkarırız. Asıl amacım bu. Teknik detaylar hariç, amatör profesyonel fark etmiyor. Ben bunu sezdiğim vakit Türkiye'nin en popüler adamını da oynatırım, en teknik oyuncusuyla da çalışırım ya da giderim sokakta gördüğüm birinin peşine düşer günlerce ikna etmeye çalışırım. Bunların hiçbiri formüller ya da başka bir bilgiye dayanmaz. O yüzden ben her filmimden sonra bütün bilgilerimi sıfırlarım; anlatmaya çalıştığım meselenin üzerinden yepyeni bir dünyaya girerim.

 Filmi sonuçta seyirciye gösteriyorsun. Bütün bu işleri yaparken seyircinin varlığı nasıl ve ne kadar hissettiriyor? Sayıklama aşamasından post-prodüksiyona kadar seyirci nerede duruyor?

Onu yapan insanın ahlakı ve karakterine göre bu dediklerin her şekilde olabilir. Biraz önce bahsettiğim gibi bir yönetmenin hangi nedenlerle film yaptığıyla ilgilidir. Budala biri değilse, bunlarla hesaplaşır. İlk filmler mazur görülebilir. Ama ikinci filminden itibaren her yönetmenin hesaplaşması gereken şeylerdir bunlar, özellikle de seyirci; en başta bunu gerçekleştirebilmesi gerekir. Çünkü ister ticari filmler, ister sanat filmleri çeken biri olalım, film insanlar için yapılır. Ne insanları müşteri gibi göremeye ne de snobluk yapmaya kimsenin hakkı yok. Zaten bu iki tavrın nihayetinde birbirinden farkı yok. İnsan, bir yığın karanlık arzuyu da bir yığın değerli şeyi de bir arada isteyen bir varlık. Arzularıyla yaşayıp değerleriyle kendini ifade etmek isteyen bir varlık. Bu insan yönetmen olunca daha da kışkırtıcı bir hal alıyor. Bunun farklı aşamaları var. 'Herkes filmimi izlesin', tamam. Parayı aldık, mutluyuz. Şimdi, 'Herkes filmimi beğensin'. Tamam, herkes beğendi, mutlu olduk. Yetmez, 'Bütün ödüller benim olsun'. Bunların hepsi tek tek baktığınızda masum gözükebilir. Budala bir yöentmen bunların hepsini isteyebilir. Ve benim uzaktan görebildiğim kadarıyla bunların oranı da artıyor. Şu anda bu işi yapan bir sürü budala adam, bunların doğasının birbirine taban taban zıt olduğunu, biraraya gelemeyeceklerini düşünmeden istiyor bunları. Halbuki mümkün değil. Şahsiyetli bir adamın bunların hesaplaşmasını en başta yapması lazım. Ben bunu şöyle yaptım: Arzu olarak bu bahsettiğim üç şeyi, yani başarıyı, çok izlenmeyi, onayı, ödülü, ne varsa; hepsini ben de isterim. Ama budala olmadığım için bana bir şey veriliyorsa bunun karşılığında benden de bir şey isteneceğini, dolayısıyal bir bedel ödeyeceğimi iyi bildiğimden bu gerçekle ta ilk başta yüzleştim. Ben isteklerinden ibaret bir adam değilim; aksine, bütün hayatını istek ve arzularını sorgulamakla geçirip değerli ve vicdani olandan yana tavır almaya çalışan biriyim. Dolayısıyla çok izlenmeyi herkesten daha çok ben istiyorum. Çünkü anlamla, değerli ve yüksek bir şeyle uğraştığımı düşünüp insanlarla bunu para gibi aracıları ortadan çıkararak paylaşma arzusu bende daha güçlü. Mesela bu korsan DVD ve internet sayesinde son 10 senedir daha çok kişiye ulaştım. Evet, emeğime sahip çıkarım. Ama eskiden var olan koşullar nedeniyle ne Masumiyet ne Kader yeterince izlenemedi. Korsan ve internet sayesinde izlenmeye başlandı. Ben buna açıkçası mutlu oldum. Çünkü benim başka bir yerde izlenme şansım yoktu. Bu filmler bir haftada vizyondan çıkıyor. Bunlardan bir kuruş kârım olmadı. Ama internet ve korsan ile binlerce insana ulaştı filmlerim. Hiçbir zamanda korsanda filmlerim var sızlanmasına girmedim. Çünkü mesele burada. Öbür türlü olabilmesi, yani başarı, onay, ödül üçlüsüne ulaşabilmek için belli gerekler var. yaşadığım hayatı ve toplumu çok iyi biliyorum ve bütün kötü, aşağılık yanları ve zaaflarıyla seven biriyim. Ama bu benim gerçekçi olmamı da engellemiyor. Yani ben birkaç milyon insanın bu filmi izlemesi için ne yapılması gerektiğini çok iyi biliyorum. Ama onun gereklerini yerine getirdiğim zaman neyi yapamayacağımı, bedelini de çok iyi biliyorum. Bu oyuncuları böyle kullanmak, sesleri, görüntüleri vs...

O zaman kendin olmaktan çıkman lazım...

Aynen öyle! O yüzden ısrarla söylüyorum; sinemayı konuşuyoruz ama bu hayattaki gibi bir şey. Herkese kendini sevdirmeye çalışan, herkes beni sevsin diyen bir adam düşünün. Bu adamın bütün kişiliğinden vazgeçmesi gerekir. Bunun başka bir yolu olamaz. Dolayısıyla bu izlenme, onay görme meselesi böyledir. Ben fimlerimin emeğinden, ahlakından sorumluyum. Yanlış, iyi ya da kötü olabilir. Bu benimle vicdanım arasındaki bir konu. Ben bunu yaparım, ortaya çıkar. Ondan sonraki konular beni aşıyor, irademin dışında gelişen şeyler. Ben filmimi daha iyi yapmak için 6 ay değil de iki sene çalışır, daha çok uykusuz kalırım. Bunları yapıyorum da zaten. Ama benim irademi aşıp da başkalarının iradesi ve kararıyla ilgili şeylerde yapabileceklerim çok azalıyor. Dolayısıyla seyircinin benim filmime şu miktarda gidip gitmeyeceği beni aşan bir konu. Beğenip beğenmeyecekleri ya da jürilerin ödül verip vermemesi beni aşan bir konu. Ben böyle iyi hissediyorum, böyle değerli hissediyorum kendimi ve buna inanıyor, bunu yapıyorum. Ama şuna üzülüyorum. Ben öyle olmadığım halde sanat sineması paketine dâhil edilmek beni üzüyor. Sanat sineması falan yapayım, hiç öyle bir dürtüm yok. Aksine sanat sinemasını en az ticari sinema kadar sorunlu buluyorum. Snobluk daha iğrenç bir şey. Böyle alışkanlıkların olduğu bir ülkede ticari sinema daha değerli geliyor bana. Ha, yakın gelmiyor. Bir insanın şu kadar iş yapıyorum şu kadar para kazanacağım demesi ahlak dışı bir şey değil. Ama sanat sineması, snobluk, ben yaparım gerisi beni ilgilendirmez tavrı, ahlaki olarak sorunlu. İç dünyamızda snobluk, seçkincilik hakkımız olabilir; ama toplumda insanın bu anlamda, sınıfsal ya da hukuki anlamda birilerinden üstün görmesi kadar bir toplumu biribirine yabancılaştıran ve kötülüğü çağıran bir şey olamaz.

Ama sanatta da öyle bir üstenci bir bakış var...

Sınıfsallıkta ya da başka alanlarda olduğu gibi sanatta da var. Aynı mahlûkun elinden çıktığı için. Ama ben bunu fark ettiğim için bunu kabul etmiyorum ve başka türlü de olabileceğini hissettirmeye çalışıyorum.

Ben şuna inanıyorum, her filmin bir kaderi var...

Tabii, aynen öyle. Hiç beklemediğim yerlere gidiyor.

Buna inanıyorsanız, Yeraltı'yla ilgili bir kader öngörünüz var mı, yani bu film ne yapar, nerelere gider?

İyi söyledin, her filmin bir kaderi var ve ben bunu bilemem. Bunlar ancak yaşandıktan sonra ortaya çıkar. Bu konular üzerine mutluluklar, sevinçler geliştirmemeyi öğrendim. Çünkü bunların bir parçası oldukça asıl film yapma nedeninden uzaklaşıyor insan. Şöyle kenardan bakınca şunu da görüyorum ki, daha iyi filmler çekebilecek, daha iyi özleri, dünyları olan birçok arkadaşımız bu konulardaki dengeleri kuramadıkları için zaman içinde hızla kendilerinden uzaklaştı. Dünya sinemasında da böyle. Bunları görünce, bu konularda bir tevekkül geliştirmeyi becerdim. Ha, Yeraltı'yla ilgili bir hava var. Aslında bu filmle ilgili değil, ilk filmimden beri ortaya koymaya çalıştığım şahsiyetin, tutarlılığın son 10 senedir daha fazla karşılık bulmasıyla başlayan süreç nedeniyle sanki 'keşfediliyormuşum' gibi bir hava var. Fakat ben bunun üzerinden bir şey kurup beklentiye girmem. İşte, herkes Yeraltı'nı bekliyormuş, falan. Duyuyorum ben bunları. Fakat şöyle bir şey var, ben bu filmi 25 kopyayla giriyorum. Zaten bu rakam, ne kadar gerçekçi olduğumun bir ifadesidir. 150 kopyayla da girebilirdim, buna gücüm var. Ama ben gerçekçi olmazsam hayat bana gerçekçi olur o zaman. O nedenle, buradan çok mucizevi bir sonuç çıksa da inanılmaz kötü bir sonuç çıksa da ben ikisinin de kendim hakkında tayin edici bir şey olmasına izin vermem.

Yani, 'Bir daha da size film yapana...' gibi bir ruh haline seni hiçbir şey sokamaz.

Hayır. Bu çok adice bir davranış olur. Ben ilk filmimi 29 yaşında çektim. O kadar gençken bile böyle bir ruh haline hiç girmedim.

Var ama böyleleri. Filmi izlenmediği için, kitabı satmadığı için hatta seçimlerde beklediği oy alamadığı için halkı tahkir edenler var... Peki ben bir Zeki Demirkubuz seyircisi olarak beğenmediğimi söylersem sizi etkiler mi?

O sık sık oluyor zaten. Ama bunu bir sorun olarak addedip bir çözüm geliştirme çabası insanı hata yapmaya çok meyilli hale getirir. Burda benim ölçüm net: Ben en karanlık, en sorgulayıcı, en şüpheci, en kriter sahibi seyirciyi düşünerek filmlerimi yapıyorum. O 'müşteriler'e ya da büyük kitlelere değil. Benim hakkımda ölene kadar değişmeyecek en büyük gerçek bu. Biraz daha daraltırsak, mesela sen bu filmi beğenmeyebilirsin. Beğenmek gibi beğenmemek de senin hakkın. Bu beni kırmaz, bugüne kadar da kırmadı. Ama senin neden beğenmediğin ya da neyi söylediğin çok önemli. Bende bir vicdan yarattığın takdirde bana bir iyilik yapmış bile olursun. Sözün içeriği ne olursa olsun sadece arkasındaki samimiyeti bana hissettir yeter. İyiyse beni haddinden fazla sevindirmeyeceği gibi kötüyse de haddinden fazla üzmez. Ve bana yardım da eder.

 Biraz da Muharrem üzerine gidelim. Bu Muharrem, iyi biri mi kötü biri mi?

İyi, kötü, karamsar vs. böyle şeylerin bizi sıkıştırdığını düşünüyorum. Bir insan aynı anda olmasa bile ulviyeti ve kötülüğü de içinde barındırabilir. Dostoyevski, Nietzsche gibi adamlardan bana miras kalan hayat bilgisinden biri de bu. İnsanın bir sürü yanı var. Ahlak denilen şey de, bunlardan hangisini öne çıkarma tavrı olarak niteliyorum. O nedenle ben Muharrem'e iyi ya da kötü demem.

Şuraya gelmek için sordum: Bir insana iyilik yaparken kötülük istiyor. Mesela 'öldür, kurtul' diyor. Muharrem açısından iyilik, aslında kötülüğe karşılık geliyor...

Aslında ondan önce orada basit bir şey var. Eğer adamın kendisine 'kıl herif' dediğini duymasa demeyebilir. Muharrem'i basit ve gerçekçi kılan bu. Adama bunu söylemeye cesaret edemiyor ama kadına öldür diyor. Yoksa kadın umrunda değil. Sonra karakolda inkar ediyor bu çözümü. Hayatın yaşanırkenki basit halini duyumsatmak için gösterdim bunu. Bazen öyleyizdir. Yani bir anlamda hiç üzerinde süsleme yapmadan basit gerçeğe vurgu yapmak istedim. Kaldı ki, o basit gerçekle yüzleşmezsek üst bir insanlık ideali oluşmaz. Önce önümüzdeki gerçek, ­-Camus'nün de dediği gibi- aşağılık da olsa pis de olsa onu tutmayı öğrenmeliyiz. Özellikle Türk toplumunun buna en çok duyan toplumlardan olduğunu düşünüyorum. Bütün sorunlarının kaynağı da bu. Gerçekle yüzleşmek. Yani, kafası koparılacak adama, yasalar yerine getirilecek kardeşim, hiç üzülme dediğin zaman adamın kafası karışıyor. Kafası koparılacak adama, sen şunu yaptın, kafanı koparacağız diyebilmeliyiz artık. Mesele bu. O adam o zaman daha az acı çekecek, vicdanıyla yüzleşecek. Bu ülkede yaşayan bir vatandaş olarak gördüğüm bu şey, beni en çok üzen ve umutsuzlaştıran şeydir. O basit gerçek, o kadar yok sayılmaya ve o kadar nörotik bir hale gelmeye başladı ki, hani İsa'nın dirilişine inananlar var ya, aynı oradaki gibi yahu İsa bir kez dünyaya geldi ve siz onu çarmıha gerdiniz. Bir daha gelse, tamam belki bu kez çarmıha germezsiniz ama akıl hastanesine gönderirsiniz.

Peki bir yönetmen olarak bir yerde durup pozisyon almanız gerekmez mi? Öyle bir ihtiyaç hissetmiyor musunuz?

Bir yönetmen, sanatçı olarak hissetmiyorum. Çünkü sanat, bugün bize bir şeyi konuşmanın, sorgulamanın hayatın başka hiçbir alanında olmayan bir özgürlük alanı veriyor. Mesela çok aşağılık Muharrem gibi bu toplumun ve genel olarak hiçkimsenin kabul etmeyeceği bir adamı ben hayatın hiçbir alanında bir karakter olarak anlatamam. Bunu bize sağlayan yegâne özgürlük alanı sanattır. Bunu da çok iyi korumalıyız. Bu alanı da ticari ya da ideolojik olanın bir parçası haline getirirsek bir özgürlük alanını daha kaybetmiş oluruz. Ama ben bir vatandaş olarak başka bir sürü şeyi yapmaya çalışıyorum. Anlaşılmaya muhtaç şeylerin alanı giderek daralıyor günümüzde. Bu midemizi bulandıracak, nefret ettiğimiz bir şey de olabilir. Ama akıl gibi bir şeyin bağışlandığı bir insanın, anlamak en büyük ahlaki yükümlülüğüdür. Ama günümüzde, anlamak sanki kabul etmekmiş gibi geliyor insanlara.

İnsanın ahlaki duruşu var. Peki, sanat eserinin, özelde bir filmin ahlaki duruşu, vicdanı olur mu? Sanırım Dostoyevski'ydi. Zekâsından dolayı çoğu yerde utanıyor. Senin yanında da Dostoyevski'den bahsetmek tuhaf oluyor...

Ne demek canım. Onu bırakalım, ben bu ülkenin bir insanı olarak Cemil Meriç'in "Ben bu ülkede değil de Fransa'da doğsaydım Rousseau olurdum" cümlesini ilk okuduğumda gözlerim dolmuştu. Bu bir büyüklenme falan değil. Nasıl bir acı çektiğini anlatır bu cümle. Bütün emeklerinin bir sonucu olarak...

"Boşuna bağırıyorum" diyor, daha ne desin!

Tabi. Nietzsche'yi 'üst insan' tanımını yapmaya götüren meseleyle aynıdır. Üst insan diyerek üstün insanı anlatmaz Nietzsche; budalalar öyle anlar. Kendisine bağışlanan iradenin, aklın hakkını veren adamı tarif eder. Aslında Dostoyevski'nin ve Cemil Meriç'in acısını tarif eder.

Sizin kötülüğe duyduğunuz o anlama ilgisi neye dayanıyor?

Anlama yükümlülüğümle ilgili aslında. Kötülüğe bu denli yaklaşmanın çok umutlu bir çaba olduğunu düşünüyorum. Ben ancak cesur, umutlu, iyilik, güzellik çabasında olan insanların bununla, gerçekle yüzleşme gücü taşıdıklarına inanıyorum. Bende inanılmaz bir hayat sevinci olduğu için bununla birlikte böyle bir vicdanla oralara eğiliyorum.

Film yapma nedeniniz de bu...

Evet, bu. Yoksa benim gibi bir adama bunları kafama silah dayasalar yaptıramazlar.

Mutlu ettiğinden değil yani...

Tabi. Böyle bir gücüm, yaşama sevincim, iyilik, doğruluk ve güzellik arayışım olduğu için böyle filmler çekiyorum. Ben bu filmleri çeken biri olarak insanlığın iyilik arayışı dışında tutmuyorum kendimi. İnsanlığın en temel arayışı, iyilik arayışıdır. Burada dinleri, ideolojileri bir sürü düşünceyi kendime yakın hissetmememin nedeni de, kendimce Nietzschevari, Heideggervari, Dostoyevskivari başka bir yol bulduğumu, öbür arayışlara dair belki hiçbirinin başlangıcı itibarıyla değil süreci, çilesi itibarıyla insanın acısını dindirme noktasında eksikleri olduğunu düşünüyorum. İnsanlığın iyilik arayışı açısından İslam'ı da Marksizm'i de aynı yere koyuyorum.

O zaman tahmin ettiğim kadar acı çekmiyorsun öyleyse...

Yoo, bu tam tersi aslında.

Ama onun bilincine varmak...

Bilinç öyle bir tuzaktır ki, rahatladım zannedersin sonra daha zor bir eşikte bulursun kendini.

Farkındayım demek, bir rahatlama getirir. Yoksa öbür türlü bir cinnet hali olur, o acı acayip bir şey.

O konuda haklısın. Öyle şeylerim olmasa, bütün bu yaşama şekli, bütün bu geceler, bu acılar ruhu, hiçbir şey dayanmaz. Benden çok daha kıymetli, yetenekli arkadaşım savrulup gitti. O anlamda dediğin doğru yani.

Senin filmlerinden o ızdırabı, acıyı görebiliyoruz. Üstelik gönüllü, bilinçli. Ama açıkçası ben inanç açısından bakınca üzülüyorum. Ben bunu inançsız bir yzarla konuşurken de hissetmiştim. Onun o insani yönü beni çok etkilemişti. Ve sonra ona şöyle dedim: Ben senin cehennemle terbiye edilmeni istemem. Ama bir taraftan da bu işin teknik yönü var yani, cennete gidebilmek için. Benim gözümde Zeki Dermikubuz, arayış, fikir çilesi konusunda bir derviş boyutundadır...

Bunun üzerine küçük bir itiraf yapayım. Sözde ve konuşmada bana en çok acı veren ne biliyor musun? Mesela sen şu cümleleri kurarken şunu da hayal ediyorum bir taraftan, Nedim bunları söylüyor da, Nedim'e bunları ne söyletiyor? Senin hayatında, evinde neler oluyor onları düşünüyorum. Yani, bu işin bir de böyle bir karşılığı var. Bu başka alışverişlere benzemiyor. Hakikat ilişkisi üzerinden öğrendiğimiz bir cümlenin arkasında ne yaralar, ne çileli geceler oluyor. Birinin gözüne baka baka bir cümle edebilmenin değerini bu yüzden inanıyorum. Bunu yapabiliyorsak neler çekiyoruz...

Yaralarımızdan tanırız birbirimizi diyor ya... Peygamber intihar noktasına geliyor bir an. Uçurumun kenarında Cebrail durduruyor onu. O insanlığın acısı, dertleri...

Kesinlikle inanıyorum. Ama benim o konuda kendimden yola çıkarak daha gerçekçi bakışım var. O mağaradaki durumu, acılarının daha gönüllü, iradi olduğunu düşünüyorum.

Cemil Meriç'in 'Mağaradakiler'ini okudun mu?

Okudum. Cemil Meriç'in her şeyini ezberledim. Bu ülkede benim en yakın hissettiğim çileci. Yani, Peygamber'in hayatı, yaşadığı çileler konusunda çok üzerine kafa patlattığım bir şey, o sokakları hayal ediyorum, koşusunu filan.

Tabi sen daha rasyonel bakıyorsundur...

Tabi tabi ben daha rahatım o konuda, siz o kadar olamazsınız.

Belki de biz daha rahatızdır, bilemiyorum yani. Necip Fazıl diyor ya, bu işin iki yolu var: Allah böyle emretmiş, ya dize gel ya kudur. Şimdi sen dedikten sonra çözülüyor bazı şeyler.

İçinizde rahat olabilirsiniz, benden bin kat rahat olabilirsiniz, onu anlarım. Benim dediğim dışa dönük olarak.

Muhammed İkbal'in bir sözü var: Allah'ın emrine bak, tamamsa sorun yoktur.

Sırrı Süreyya (Önder) da çok güzel bir cümle etmişti bununla ilgili, bak aklıma gelmedi.

'10 yıl önce bir devrim olmadı'

Gerçekler ve onlarla hesaplaşma, yüzleşme meselesine kafa yoran biri olarak ülkenin içinde bulunduğu bu hesaplaşma ve yüzleşme dönemini nasıl değerlendiriyorsunuz?

Bu gerçekle kurulan ilişki ve gerçeği ifade ederken kullanılan dilin yeni şüpheler yarabilmesini güçleştirdiğini düşünüyorum. Ama bu hükümetle, yani son 10 senelik bir mevzu değil sadece. Ben zaten bu hükümeti, 80 senelik cumhuriyetin sonucu olarak görüyorum. Öyle bir neden böyle bir sonucu doğurdu. Fakat 10 senedir de dikkatle izliyorum, ne yaptıklarını. Sadece hükümetle ilgili değil ama 80 yıllık alışkanlıkların sonucu olarak, genel olarak gidişat iyiye gidiyor gibi gösterse de ben kötü olduğunu düşünüyorum. Nedeni de şu: Türkiye teknik olarak baktığımız zaman eskiye nazaran daha demokrat, özgürlükçü gibi gözükürken; insanların kafalarında Türkiye'de bölünmenin ve derinleşmenin bu kadar arttığını görmek beni inanılmaz şaşırttı. 30 sene sonra bile gördüğü fiziki işkence yüzünden hâlâ tedavi gören biri olarak referandumda evet oyu kullanmanın hiçbir duygusal karşılığını görmedim insanlarda. Direkt 'AKP şakşakçısı' gibi muamele gördüm insanlardan. Böyle şeyler beni üzmez. Fakat, meselenin daha kötüleştiğini düşünmeme neden olan şey, mesela 12 Eylül öncesini düşünüyorum. Akıncılarla sosyalistleri, aynı hücreye koyduktan sonra ilk gerilimler atıldıktdan sonra o insani bakış ortaya çıkmıştı. Ama şimdi hayatın daha rahat, daha iyi olduğu bu dönemde insanların içlerindeki bağnazlık durumlarının, aynı ülkenin vatandaşı olmanın insanlara vermesi gereken borçluluktan hızla uzaklaşıldığını düşünüyorum. Hükümet açısından da aynı şeyi görüyorum. Hükümet sürekli 80 senelik cumhuriyete vurgu yapıyor. 10 sene önce bu ülkede bir devrim olmadı bildiğim kadarıyla ve 10 senedir de bu ülke ufak tefek değişiklikler dışında hâlâ 12 Eylül yasalarıyla yönetiliyor. Aynı seçim sisteminin bir sonucu olarak bu hükümet geldi, iki defa daha seçildi. Bütün olarak da baktığımızda bu hükümetin manevi bağ kurduğunu söyledi, bir anlamda da devamı olduğunu savunduğu Menderes ve Özal'a nazaran, CHP'ye atfettiği o vesayetçi tavır, bu hükümette daha çok görülüyor. Yani, başka bir dil bekliyorum ben en başından beri. Muhalefetten de iktidardan da. Bunların da kendi idealim doğrultusunda olmasını beklemiyorum. Ahlaki sosyalizme inanan biriyim ben. Benim inandığım, hayal ettiğim gibi bir düzen bu ülkede hiçbir zaman kurulmayacak, bunu biliyorum. Bana bu gücü verseler, birilerinin gönülsüzlüğüne neden olacağı için ben bu işe asla girmem. Ben bu mahrumiyeti yaşarım, yeter ki birilerinin mutsuzluğu olmasın. Bu özveriden çok uzaklaşıyor bu ülke.

 'Bu hükümetten daha çok beklentim vardı'

"Yine de kimseye haksızlık yapmak istemiyorum. Ama ortada bir mutsuzluk var, bir suç var ve kimse bunun dışında değil. Son 10 yıl üzerinden konuşursak benim bu hükümetten daha çok beklentim vardı. Herşeyden önce, 80 yıllık bir tecrübenin arkasından gelmiş olması nedeniyle ortada daha çok veri vardı. Hadi hepsini bırakalım, iktidarlardan özel bir beklentisi olacak biri değilim. Ama mesela üslup konusu. Pratki bir şey söyleyeyim. Başbakan'ın referandum öncesi Diyarbakır konuşmasını ve seçimden önceki yine Diyarbakır konuşmasını arabayla uzun yolda giderken radyodan tamamını dinledim. İlk dinlediğim konuşma heyecan yaratırken, ikincisi büyük bir hayalkırıklığı yarattı. 80 senedir insanlara zorla dayatılan bu haksızlıkların ve onun sonucu olarak büyüyen ayrışmanın sonucunda başka bir şeyin şansı varken bu hükümetin bunu kullanmadığını düşünüyorum. Beklentilerimi asla bu halkın üzerinde asla tutmam. Yeter ki bu toplum daha mutlu olsun, kendini daha iyi hissetsin. Ben acı çekmeye razıyım, zaten çekiyorum da. Ama bu halk 80 sene nasıl yönetildiyse son 10 sene başka bir şekilde yönetilmenin ihtimali vardı; belki hâlâ var."

'Paranoya da olsa giderilmesi lazım'

"Ama bunu asıl körükleyen toplum. Bu taraf olma duygusu, vicdanı o kadar yok edip korkuları o kadar dışa vuruyor ki insanlar şuurunu yitirdi. İnanın benim gördüğüm manzara bu. Şöyle bir anımı anlatayım size: İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nde Refah Partisi'nin ilk kazandığı gün; sanki hep CHP, SHP kazanacakmış, bu bir kuralmış gibi, trajediyi görüyor musunuz? Akşam eve gittim. Son derece aklı başında iki arkadaşım, üç dört kişi daha gelmiş. İçeriye girdim, kötü bir şey oldu zannettim. Bir süre sonra anladım ki, nasıl bir paranoyayla ertesi gün ne yapacaklarını konuşuyorlar. Hatta gece bir tanesi kabuslarla uyandı. Ne oldu, dedim. 'Böyle sakallı, sarıklı adamlar evi sarmıştı' dedi. Ve bu insanların şimdi tuzları baya kuru, mutlular yani. Cumhuriyetin 80 senelik döneminde o iktidarlar, askerler, bürokratlar nasıl ki bu milletin taşıdığı korkularıyla, hissettikleriyle ilgilenmediler. Bu hükümet de bu korkularla ilgilenme gücü gösterdiği gün benim vicdanımı kazanır. Paranoya olsun, hiç fark etmez. Ama toplumumuz, gerçeğimiz buysa, paranoyaları ve korkuları gidermek o kadar da zor bir şey değil."

 Zaten iktidarın da öyle bir tezi var. Bunların bir yanılsama, ilüzyon olduğunu söylüyor. Ama anladığım kadarıyla siz, bu bir paranoya olsa da bunun giderilmesi gerektiğini söylüyorsunuz.

Giderecek bir şey yok işte. Çünkü yine polis, güç, savcılar ve mahkemeler konuşuyor. Bir ülkenin dili, polis, savcılar, güvenlik, yasalar oldukça bu konularda asla bir ilerleme kat edilemez. Ve enteresan bir biçimde, ben bunların ciddi bir bölümünün paranoya olduğunu da biliyorum. Ama önüne gelen her meselede vicdan arayan biri olarak benim de tanık olduğum şeyler var. Mesela şu öğrencilerin durumu. Bu ülkede son 10 senedir siyasî suç işlenmedi. Kürt meselesini hariç bırakırsak bir tane polis vurulmadı. Ergenekon'un filan işlerini ayırıyorum. Ve devrimci olduğunu şöyleyen 600 çocuk içeride. Askeri vesayetle mücadelesinde ben de bu hükümetin lehinde birşeyler söyleyebilirim. Ama bir vatandaş olarak kendi baktığım yerden gördüğüm şey şu: Demek ki, birileri adına birşeyler değişebiliyor. Son 10-15 senedir Müslümanlar özgürleşmeye başladı. Ama sosyalistler ve devrimciler üzerinden otorite kurma çabası, bu topluma ayaraı devrimciler, sosyalistler üzerinden verme geleneği değişmiyor.

'Hükümetin tek şansı kaldı: Yeni anayasa'

"Valla tek bir şansı kaldı bu hükümetin: Yeni anayasa. Gerçekte şu askeri vesayet vs. bahanelerini sürmeye devam ederse ki o gerekçeleri bugüne kadar haklı olarak onu ayakta tutuyordu. Fakat bu haklarını kullandı. Şimdi bunu anayasayla gerçekten başka birşeye çevirip insanlara başka bir şey olabileceğini gösterirse, yani sadece polis, yargıçlar, savcılar konuşmayacak diyebilirse... ve öyle bir anayasa yapılacak öyle bir yasal düzen olacak ki, bu bizi de bağlayacak diyebilirse... çünkü geçmişte daha güzel bir ülke olabilecekken olamamasındaki neden, yasaları kullanma ahlakı ve kefiyetiydi. Bir hükümetin, gücü ele geçirenlerin en büyük sırat köprüsü burası. Yani sahip oldukları gücü, nasıl bir vicdan ve sorumlulukla kullanıp kullanmadıkları. Bu ülke 80 sene yaşadı bunu. O antidemokratik yasalarını bile kullanmadılar. Yani, 17 yaşında bir çocuğun yaşını büyütüp onu idam ederek, bütün iradelerini, güçlerini küçücük bir çocuğun varlığında yok ettiler. İnandırıcılıklarını böyle yok ettiler. Ve bunu milyonlarca defa yaptılar. Her kesimden, türbanlı kızlardan, devrimci çocuklara, çingeneden Kürt çocuklara, alevilere, Ermenilere kadar... her kesimden insanın günahını ala ala işler bu hale geldi. Bu hükümet bu konuda o kadar şanslıydı ki... Bunu telaffuz ediyor, teorik olarak hiçbir sorun yok, ama pratikte farklı."

'12 Eylül Kenan Evren'e indirgenemez'

Veli Küçük yargılandığında şaşkınlık ve heyecan duymuştunuz. Şimdilerde 12 Eylül ve Kenan Evren yargılanıyor. Sevinenler kadar, 'sevinemeyen'ler de var. Siz o dönem işkence görmüş biri olarak sevinebildiniz mi?

Hayır. Nedeni de şu: Bazı şeyler başta niyet ve amaç olarak deklare edilseydi ve bu bana ulaşsaydı olurdu. Bu ülkenin gerçeklerinin bir anda değişemeyeceğini çok iyi biliyorum. Ben bu ülkede Veli Küçük'e dokunulamaz diye öleceğimi düşünüyordum. Evet, bunlar oldu. Ama şu da oldu, hükümetin yaklaşımına baktığımda gördüğüm şey, bir adalet duygusunun yerine getirilmesi yok. Anlaşılabilir ama ahlaki bulmuyorum. Kendi varlığına açık tehdit olma suçu değil, potansiyel mecralarla uğraşmayı görev saydığını görüyorum. İlk dönemler böyle olması normaldi. Bundan da çok, bunu sembolik bir anlama yönelttiler. 28 şubatı, Susurluk, 12 Eylül'de sivillerle ilgili neredeyse hiçbir davanın açılmaması, 12 Eylül'ün sadece Tahsin Şahinkaya ve Kenan Evren'e indirgenmesini ben hiç inandırıcı bulmuyorum. Bu ülkede hâlâ Cumartesi Anneleri var. Onlar haricinde binlerce insan var, kayıp. Ama hükümetin kendine 10 sene önce bir devrim yapmış havası verip –ki 12 Eylül'ün seçim sistemiyle iktidara gelmiş olmasına rağmen- bir taraftan bir devrim duygusyla bizden önce, bizden sonra falan deyip vaatlerde bulunup bir taraftan da bu meseleyi bu şekilde ele alması bana inandırıcı gelmiyor. Yoksa ben 12 Eylül konusunda Kenan Evren'e karşı da bir vicdan taşınması gerektiğini söylüyorum.

'Baba olmak çok şey öğretti'

Baba olmak sizde neleri değiştirdi?

"Elbette değiştirmiştir. Ama herkes baba bu ülkede, herkesin çocuğu var. Benim bu konuda ekstradan bir duruma girmem söz konusu değil. Aksine bunu çok itici buluyorum. Hatta karımla bunun esprisini de yapıyoruz. Hani bir kimliği olan birinin çocuğu oldu mu sanki o çocuk elmastan yapılmış gibi bir tribe giriyor. Bu çok utandırıcı bir şey. Gazetelerde falan gördüğümde çok utanıyorum. Yani Âdem'den beri insanın sahip olduğu bir yeteneğe kişisel bir çıkarım yapmam. Elbette bana bazı konularda katkısı da oldu. Ama gerçekle ilişki söz konusu olunca ne çocuğumu tanırım ne karımı."

Nihayetinde bir duruşunuz var. Çocuk vicdani yönünüzü değiştirdi mi, etkiledi mi?

Olmaz mı? Duygu yanlarını boş verelim. Bu kadar soru soran bir adam olarak insan olmaya dair kültürel ya da sosyolojik olduğunu düşündüğüm bazı şeylerin fıtratından geldiğini gözlemledim mesela. Mesela utanma duygusu. Bunun bir bilinç işi olduğunu düşünürdüm. Bergman gibi adamların insanın en üst bilinci olduğunu söyler. Ama Yazgı üç yaşındayken bunu gösterdi bana. Kızımı bir laboratuvar olarak görmüyorum ama bunun gibi bir yığın özellik. Mesela kazanma duygusu. Ne taktikler yapıyoruz. Oyun oynuyoruz, kaybediyor, deliriyor, ağlıyor! Bize rağmen böyle bir gerçek var. Tabii ki bir sürü şey öğretti. Bir de sabretmeyi, tahammül etmeyi. Ben daha tahammülsüz, sabırsız biriydim. Bu filmlerime biraz yansıdı. Mesela oyunculara, ekibe yaklaşırken eskisi gibi değilim artık.

Bir de oğlun olsa daha başka şeyler de çıkıyor.

Uğraşacağız! Bir de oğlum olsun istiyorum.

NOT: Bu söyleşi Zaman gazetesinin 14 Nisan 2012 tarihli nüshasında yayınlanmıştır. 

Yalan söyledim anne; ölümden korkuyorum!

Bu yılın en sıkı serilerinden biri olacağa benzeyen Touch'da işittim. Umarım diziyi tahlil etme imkanım olur. 

Yeraltı: Her yer karanlık!

F. Dostoyevski, “Bir insan umudunu yitirir ve amaçsız kalırsa, sırf can sıkıntısı bile onu bir hayvana çevirebilir.” diyor. Zeki Demirkubuz’un son filmi Yeraltı, adeta bu tespitin haklılığını ispatlamak için aylak bir adamın kasvetli bir şehirde gezintisiyle açılıyor. Sokakları arşınlıyor, alakasız mekanlara can sıkıntısıyla dalıyor, evinde yalnızlığını hissediyor, hayvan belgesellerini interaktif olarak izliyor vs.

Felsefe ve teoloji kötülüğü ikiye ayırır, birini ‘fıtrî-doğal’ olarak bir kenara bırakır, diğerini ‘ahlakî-insanî’ olarak öte yana. Bediüzzaman Mektubat’ta kötülüğün bizatihi kötü olmadığını, onu işlemenin kötülük olduğunu anlatır. Yani insanın kötülüğü içinde barındırması son derece doğaldır, mesele onu dışa vurmak, eyleme geçirmektedir. Bir başka yorum ise, kötülüğü, ‘iyilik eksikliği’ olarak niteler.

Yönetmen Zeki Demirkubuz, bir sinemacı olmasından çok daha fazla bu kavramlara kafa patlatan düşünürdür. Belki de bütün filmlerinde bu ve benzer kavramların peşine düşüp, kendisinin de tam emin olamadığı bir takım şeyleri arar durur. Bir önceki filmi Kıskanmak’ta –nasıl olduysa- cesareti bulup başka sulara açılmıştı yönetmen. Kıskançlık üzerinden kötülüğü, bir uyarlama ile izlettirmişti bizlere.

Zeki ile konuşurken, Muharrem tiplemesi ile Bekir (Masumiyet) tiplemesi arasındaki benzerliğe dikkat çekmek istedim, şaşırdı ve hak verdi, sanırım sezgisel bir çekim var iki karakter arasında. Ve elbette bu karakterlerin patlama noktaları ile Dostoyevski'nin Sara hastalığını tanımlarken kullandığı 'cennet gibi bir şey' arasında... 

Mevlana’nın meşhur pergel metaforu gibi, Zeki Demirkubuz’un bir ayağı hep Dostoyevski’nin üzerindedir. Ne kadar uzaklaşırsa uzaklaşsın pergelin uçları bir şekilde yine birleşmesi gibi, tekrar asliyetine döner. Yeraltı yönetmenin yine kendi bildik tepesine döndüğü filmi oldu. Yönetmen’in Kıskanmak ile kafa yorduğu alandan –göreceli- uzaklaşmasından sonra tekrar içli-dışlı olduğu kavramlara geri dönüşü. Pergelin uçları yine bir arada anlayacağınız. Yalnız, Yeraltı yönetmenin önceki filmlerinin tekrarı değil elbette, değişen epey şey var sinemasında.

Şurası bir gerçek, Demirkubuz sineması gittikçe lineerleşiyor, yani daha sadeleşiyor ve aşağı, biz sıradan fanilerin daha kolay anlayabileceği bir yerlere geliyor. Bunu küçümsemek adına söylemiyorum şüphesiz, hatta tam aksine belki de bu çok daha değerli kılıyor filmlerini. Basitlikten bahsetmiyorum. Ve elbette bunun en önemli kaynağı/sebebi gerçekliğe olabildiğince yakın durabilme çabası. Gerçi yönetmen ‘gerçek’ diyor ama ben bu kelimeyi her seferinde ‘hakikat’a tebdil ederek atıyorum zihin havuzuma.

Yeraltı'nın bir diğer özelliği ise Zeki Demirkubuz filmografisindeki en ironik  filmi olması.  Dahası, Sırrı Süreyya'lı sahnelerin  tamamı filmden bu kaygıyla çıkarılmış. Belki DVD edisyonunda eklenir ve izleme şansımız olur. 

Daha önce de bir kez yazmıştım; hakikat sinemasında kamera adeta gölge gibi olmalı, alabildiğince yakın ama gerçeğe dokunmayan, onu etkilemeyen, deforme etmeyen.

Her şey zıddıyla kaim, dolayısıyla karanlığa dair bir derdiniz varsa, klasik yöntem pek işe yaramıyor, zifiri karanlıkta bir şeyi göstermenin zorluğu gibi… Ancak tersi yöntem hayli kolay ve sade. Demirkubuz da bunu keşfediyor sanırım. ‘Keşfediyor’ derken bizim çoktan beri bildiğimiz bir hakikat olarak söylemiyorum bunu elbette. Her anlamda –sinemada- girdiği kasvetli alanın bir öncülü o, hepimizden önce yapıyor keşiflerini.

Filmin öyküsüne bir göz atalım: Muharrem Ankara’da yaşayan bekar bir memurdur. Ne iş yerinde, ne de evinde mutlu bir adamdır. İş çıkışı kendisini attığı Ankara sokaklarında amaçsızca dolaşır. Evine, çocuğuyla beraber temizliğe gelen kadınla sohbet eder, belgesel izler. Kendisiyle ilgili sorunları vardır, sık sık kendini koklar, bu aşağılanmış yalnızlığın onu kokuttuğunu düşünmektedir. Bir de arkadaşları vardır Muharrem’in. Arasının pek hoş olmadığı arkadaşları. Üstelik biri yazar olmaya prestijli bir noktadan başlamış, ilk kitabıyla ödül almıştır. Kutlama yemeğine kendini zorla davet ettirince aralarındaki nefret ve karşılıklı aşağılama salvoları gün yüzüne çıkar. Yine dışlanır ve aşağılanır. Kendince bunun intikamını almak, bu utançtan kurtulmak ister ama sonuç, daha çok aşağılanmak, daha çok ezilmektir. Başlarda, ‘çamura batmanın bile bir anlamı olmalı’ diye düşünür lakin nihayetinde; kendini olduğu gibi kabul eder, zevk almaktadır bu durumdan ve değişmeyecektir!

Yönetmen belki biraz abarttığımı düşündü ama bana göre filmin en etkileyici sahnelerinden biri: Otel Odası.  Muharrem'in ulumasının bir anlam kazanması ve ölüme dair yaptıkları yalın ama derinlikli tartışma. Ve muhteşem bir soru düğüm atıyor genizlere: Ya fark ediyorsa?

Yeraltı, Zeki Demirkubuz’un –şüphesiz kaynaklık eden eserden dolayı- en fazla diyaloga dayanan filmi oldu sanırım. Hatta yönetmen, normal diyaloglara ilave olarak, filmin etkisini arttırmak için bir de kahramanın ‘iç ses’ini kullanıyor. Filmin ünlü Rus yazar Fyodor Dostoyevski’nin Yeraltından Notlar isimli romanının bir serbest uyarlaması olduğunu belirtelim.

Belki de bu nedenle çekim mekanı olarak Ankara’yı tercih etmiş yönetmen. Petersburg’a benzeyen kasvetli yapısı dolayısıyla…

Sonra, sesler… ‘Hayatı böyle algılıyorsa çok fazla acı çekiyor olmalı’, diye düşünürüm her Zeki Demirkubuz filminden sonra. Yeraltı’nı izlerken duyduğum pek çok ses efektini, üretilme bir şey zannettim ve bunun bir ‘yenilik’ olduğu kanaatine vardım. Yönetmene bunu sorma şansını yakaladığımda aldığım cevap karşısında şaşırdım. Demirkubuz, bazen bir asansörün halatlarını, bazen bodrumdaki bir hidrofor sesini adeta bir ‘Gerilim Pad’i olarak kullanmayı başarmış. Onun öznel açısıyla, çevremizdeki tüm sesler rahatsız edici ve insanı ezen gürültüler sanki.

Temizlikçi karakteri de çok başarılı. Basit bir aşağılama cümlesi ( O kıl herif) bir anda cinayet azmettiriciliğine bile götürüyor Muharrem'i. 

Zeki Demirkubuz sineması bir ‘karakter’ sinemasıdır. Hatta bir adım daha ileri gidip –ve hatta haddimi aşarak- onun sinemasında görüntünün çok fazla önemi yok gibi geliyor bana. Karakterlere olan ürkütücü yakınlığı ve bunu izleyiciye geçirmesi onu farklı kılan ilk unsur. Ve elbette diyaloglar. Belki hiçbir replik öyle kocaman tirada dönüşmüyor ama hayatın tam ortasından çekilip alınmış gibi, kökünden çekilen bir ağacın damarlarında hala asılı durup dökülen toprak parçaları gibi cümleler. Gerçeklik dökülüyor her damarından.

Karakterleri Demirkubuz’un her filminde olduğu gibi marazi tiplerdir. Filmin kahramanı Muharrem’i tanımak için kaynağımıza –Dostoyevski’ye kulak vermek lazım, o tanımlıyor zira: ‘’Ben kötü biri değilim. Ne aksi bir adamım, ne de uysal biriyim. Ne alçağın biriyim, ne de namuslu, ne onurlu biriyim, ne de kahramanım. Ne de bir korkak. Ben hiçbir şey olamadım. Şimdi köşeme çekilmişim.’’

Sıkışmış bir adamdır Muharrem. Eziktir, kısmî asosyaldir, ilişkilerinde sorunludur. Ve kendi içine açılan kocaman kapkaranlık bir kapısı vardır. Muharrem’in öyküsü Dostoyevski’nin kahramanının öyküsüdür. Değişmek, hesaplaşmak, yüzleşmek istedikçe geri teper ve gittikçe vazgeçer. Ve elbette fark ediş gelir, bu aşağılanmalar ve acı çekmeler zevk veriyordur ona, üstelik yeni bir durum değildir bu, bir fark ediştir. Son derece gururlu, sessiz sakin ve zeki bir kişidir. Tabi kendini böyle takdim etmesine bakmayın aslıda ciddi anlamda sorunları olan saplantılı, her daim kendisi içinde çekişmeleri olan bir ruh hali içersindedir. Yaşadığı hayat herkesinkinden farklı, dostlarıyla ilişkileri de aynı şekilde. Dedim ya, marazi bir tiptir Muharrem.

Dostoyevski mezkur kitabında ‘’Acı çeken kimse inlemekten zevk duyar, çünkü zevk almasa inlemesini durdurabilir.’’ Der. Muharrem’in görmediğimiz yatalak komşusunda ‘uluma’ şeklinde tebarüz eder bu ve miras olarak kalır kahramanımıza. Otel odası sahnesinde ise epikleştirir bunun yönetmen, mum ışığında gölgelerle yapılan bir av-avcı oyunuyla izleriz ulumayı. Ve elbette aşağılanmayla biter. 

Yeraltı'nın nirengi sahnesi: Yemek Masası. Gerilimi, diyalogları ve ironisiyle hem kaynağa (Yeraltından Notlar)  en yakın duran, hem de seçilen açılar ile sinema tarihindeki yerini alıyor. 

Filmin en önemli sahnesi şüphesiz arkadaşlarıyla yediği ve adeta bir sinir harbinin yaşandığı, benliklerin ortalık yere boca edilip, zihin kılıçlarının çekildiği yemek sahnesi. Bu sahnedeki Muharrem, başlarda gördüğümüz, atari oynayan adama ‘vur, vur’ diyen aylak Muharrem değildir. Muntazam mantık kullanır ve hiç de yabana atılmayacak kelimeler seçer. Üstelik dilini bir yılan gibi de kullanabilmektedir. Bilir ki, “Biraz mürekkep yalamış adamların arasındaki husumet kan davasından daha beterdir.”

Zeki Demirkubuz bu sahnede –sanırım-bugüne kadar yapmadığı bir şeyi yapıyor, alternatif akışı düz olarak gösteriyor. Bunu yaparken ‘Flash Back’ ya da filmi geriye sarmak gibi yöntemler kullanmıyor. Kahramanın zihninden geçirdiği repliği izletiyor bize ve ‘diyebilirdim, demedim’e getiriyor. Hem kendi filmografisinde, hem de sinema tarihimizde müstesna yerine yolladığı bu sahne, belki de filmine kaynaklık eden Yeraltından Notlar’a en çok yaklaştığı nokta.

Yeraltı, her insanın içinde barındırdığı iyilikle kötülüğün kadim çatışmasını güncel tiplemeler ve olaylar ile alabildiğince sadeleştirerek anlatan –belki de- en iyi Zeki Demirkubuz filmi olmaya aday. Fakat hakikat ile gerçek arasındaki makas bu kadar keskin ve karanlık mıdır, emin değilim.

Ülkücüler: Yitik kuşağın hikâyesi

Şu son mektubu okuyalım önce: “Sevgili anneciğim ve babacığım, sizler beni bu yaşa kadar büyüttünüz ve yetiştirdiniz. Benim sizlere karşı islemiş olduğum hataları ve suçlarımı affedin. Hakkınızı helal edin. Ben sizlerin bir evladınız olarak, bugüne kadar Cenab-ı Hakkın ve Onun Resulünün, Yüce Peygamberimizin yolundan ayrılmadım. Alınyazımız böyle yazılmış. Kader ne ise onu çekeceğiz. Ben de kardeşim Haydar gibi bir an önce Allah’ın huzuruna çıkacağım. Eğer benim günahım varsa Cenab-ı Allah’ın huzurunda çekmeye hazırım. Yok, bir yanlışlık sonucu ölümüme karar verenler, idam edenler Allah’tan bulsunlar… Oğlunuz Mustafa / 7 Ekim 1980”


22 yaşındaydı Mustafa. Ülkücüydü… Balgat katliamındaki kahvehane taramalarında 5 kişinin ölümüne sebep olmakla suçlanıp 12 Eylül 1980 askerî darbesinden önce yapılan yargılama sonunda idam cezasına çarptırılmıştı.


Yatmakta olduğu ve çok sıkı korunan Mamak Askerî Cezaevi’nden kaçtı, ancak 18 Ağustos 1980’de Kütahya’da yakalandı. 7 Ekim 1980’de, solcu genç Necdet Adalı’dan birkaç saat sonra 22 yaşındayken Ankara Merkez Kapalı Ceza ve Tutukevi’nde idam hükmü infaz edildi. Pehlivanoğlu, Ankara Karşıyaka Mezarlığı’na gömüldü.


Mustafa Pehlivanoğlu mahkeme süresi boyunca polis ifadesinin işkence zoruyla alındığını ve kendisinin masum olduğunu iddia etti.

İdam kararını veren Sıkıyönetim Mahkemesi Hâkimi Ali Fahir Kayacan, daha sonra anlattığı anılarında, Mustafa Pehlivanoğlu’nun asılan solcu Necdet Adalı’ya denge olsun diye idam edildiğini belirtti. Ailesi idamı ancak infazdan 3 gün sonra çocuklarını ziyarete geldiklerinde öğrenebildi.


12 Eylül’ün yok ettiği hayatlardan sadece biriydi Mustafa’nınki. Kapkaranlık bir dönemin, bulanık bir suyun yuttuğu bir jenerasyonun kurbanıydı.


Halil Sarı ile Bilal Kalyoncu-’nun yönettiği belgesel film Ülkücüler, Mustafa’nın dramatize edilmiş görüntüleri, mektubu ile beraber hikâyesini anlatıyor. Sadece Mustafa’nın değil, bir dönemin öyküsü var belgeselde. Dönemin canlı tanığı 80’i aşkın insanla yapılan görüşmeler, anlatımlar, betimlemeler ve bol bol yürek burkuntusu...


Kenan Evren ve arkadaşlarının yargılanmaya başlandığı günlere denk gelmesi çok iyi oldu bu belgeselin. İlk kez sinema perdesinde bu perspektiften hazırlanmış bir çalışma var. Bu köşeyi sürekli okuyanların çok iyi hatırlayacağı gibi, sinema, kendisini kullananların bakış açısıyla anlatıyor tarihi. Bu sebeple, TV dizilerinde, sinema perdelerinde bugüne kadar pek rastlamak mümkün değildi ülkücülerin bakış açısıyla olan biteni görmek.


Belgeselin ‘tarafsız’ olmak gibi bir derdi yok, zaten yapımcı ve yönetmenler bunu açık yüreklilikle ifade ediyorlar. Elbette ‘Neden bir özeleştiri de yapılmıyor?’ türünden eleştiri getirilebilir. Lakin belgeselin bütünü, bu eleştiriyi aşabilecek boyutta önemli bir şey kanaatimce.


Sinematografik değerleri yüksek bir belgesel değil. Dramatizasyonları TV programı düzeyinde, anlatımı ve dili propaganda üslubundan kurtulamıyor maalesef birçok yerde. Ülkücüler, yapımcılarının samimiyetinin her karesinde belirgin olduğu, geçmişe ‘sağ’ açıdan bakan bir çalışma. Ancak bu taraflı bakış açısı, yaşananları görmemize engel olmuyor. Dileğimiz, daha dengeli üslupla, daha objektif olarak o döneme bakan drama ve belgesellerin sayısının artması.

Film: Oooooov sert, çok sert!

New York Times’in en kıdemli gazetecilerinden biri olan Stephen Kinzer, yaklaşık 5 yıl boyunca gazetesinin İstanbul ofisinde çalıştı. Ülkesine döndükten sonra, ülkemizi tahlil eden en şahane kitaplardan birini kaleme aldı: Crescent and Star… Yani; Hilal ve Yıldız. Alt başlığı da ilginçtir kitabın: İki Dünya Arasında Türkiye.

Kinzer, bize ait bir çok şeyi şaşırtıcı bir nesnellikle kaleme alırken, beni en çok vuran kısımlardan biri de, İstiklal caddesi ile ilgili yazdıklarıydı. Yazar, İstiklal’in kelime manasından yola çıkarak, öylesi şahane bir cadde analizi yapmış ki, kıskandıracak türden. Şöyle diyor mesela; “Türkiye altındaki şüphelerin altında ezildiğim zamanlarda buraya giderim. İstiklal Caddesi’nin yüzler ve kıyafetler geçidinde birkaç dakikalığına kendimi kaybetmek, küçük konuşma parçalarını duymak ve 2 km boyunca kendini duyuran enerjiyi içime çekmek Türkiye’nin geleceğine olan inancımı yenilemeye her zaman yeter, İstanbul ülkenin diğer bölgelerinden gelen milyonlarca göçmeni kendisine çektiğinden –her gün birkaç yüz tanesi gelmektedir- bu cadde nihai erime potasını oluşturur. Eğer buradan insanlar rastgele seçilip Ankara’ya milletvekillerinin yerine gönderilebilseydi, ülke kesinlikle ileriye doğru büyük bir adım atardı. İstiklal bu cadde için mükemmel bir isimdir, çünkü panoraması, Türkiye’nin klostrofobi yaratan taşralıktan kurtulma ve insanlarının olağanüstü çeşitliliğini ifade etmesine izin verme dürtüsünü yansıtmaktadır…”

İstiklal caddesi tam da böylesi bir mekandır. Neredeyse 24 saat yaşayan bir güzergahtır. Bu caddeyi dikine bölen sokaklar, caddeden uzaklaştıkça tekinsizleşir ve bambaşka alemlere açılır. Yeşilçam’ın da dönem dönem ilgi duyduğu Beyoğlu’nun arka sokakları özellikle yitik yaşamlar hakkında sayısız hikaye barındırır.

Öğrencilik yıllarımda Mis Sokak’ın içinde bir süre ikamet etmiş ve hava karardıktan sonra hayatın değişen rengini ve acımasızlığını bizzat müşahede etme imkanı bulmuştum.

Senaryo ve yönetmenliğini Kerem Topuz’un yaptığı Film isimli film, bu mekanlara ayrıksı ve sert bir bakışta bulunuyor. Film, esasen bir senaryoya sahip değil, tamamen doğaçlama gelişiyor. Filmdeki baş kahramanımız da bir yönetmen ve gerçeklikten kopmama adına, onun öznel kamerasının peşine düşüyoruz. Hikaye olarak Barda, tarz olarak Irreversible’yi andıran filme ‘taklit’ deyip çıkmak kolaycılık ve haksızlık olacaktır. Nitekim Atlanta’da düzenlenen Underground Film Festivali’nden ödülle dönen Film, uluslar arası platformlarda da dikkat çekmeyi başarmış.

Hikayesi şu: Nuri ile Kemal aynı evde yaşayan, karakterleri birbirine tamamen zıt iki bekar gençtir. Kemal yönetmenliğe meraklı ve tam bir bohem hayatı yaşamaktadır. Nuri ise bir sinema salonunun büfesinde çalışmakta olan içine kapanık bir gençtir. Bir akşam Nuri’nin yetimhaneden arkadaşı olan İzzet çıkagelir. İzzet, tarz ve kişilik olarak Kemal’den bile ileridedir. Esasen yaşadığı hayatın kurbanı olan İzzet kısa sürede Kemal ile yakınlık kurar ve filminde rol almayı kabul eder. Beraber sokağa çıkıp maceraya atılırlar.

Dışlanmayı ve aşağılanmışlığı tüm benliğiyle hisseden İzzet, uyuşturucunun da etkisiyle tamamen kontrolden çıkar ve olaylar bir tür Funny Games’e dönüşür.

Son derece mütevazı bir fotoğraf makinesiyle çekilen film, belli bir noktaya kadar ilgiyi hep yukarıda tutuyor ve küçümsenmeyecek bir gerilim içeriyor. İzzet’in dayak yemesinden sonra, giderek ağırlaşan şiddet ve sokak dili, bar baskını ve akabindeki kızı kaçırma zirveye ulaşıyor.

İzzet rolündeki Özgür Emre Yıldırım’ın adeta tek başına sırtlayıp götürdüğü Film, yer yere çiğ oyunculuklara ve diyaloglara sahip. Yazılı bir metin olmadığı için bir nebze mazur görülebilecek bir zaaf bu.

Ancak, şiddetin ve argonun sınırını da çok zekice belirlediğini düşündüğüm Kerem Topuz’un, süre bağlamında çok da uzun olmayan bir filmi nasıl edip de, sarkıttığına hayret ediyor insan.

Evet, çatışmaları, gerilimi adeta bir saatin zembereği gibi özenle kurup, boşaltan yönetmen, nedense bir Katarsis uğruna heba ediyor adeta. Banyo sahnesinde patlayan silahtan sonraki her dakika filmden adeta bir rende gibi değer törpülüyor.

Hele hele Nuri karakterinin tüm iyi niyetine rağmen Yeşilçam melodramlarına denk düşen ağlak anıları, bu sert yer altı filmini pamuk gibi yumuşatıyor ve kulak memesi kıvamına getiriyor. Yönetmenin son hamlesi de, kanaatimce işe yaramıyor, kurtarmaya yetmiyor.

Ancak, doğruyu söylemek gerekirse, hiç de iddialı görünmemesine rağmen, verdiği intibadan çok daha sıkı bir iş Film. Oyuncu olarak Özgür Emre Yıldırım’da ve yönetmen Kerem Topuz’da sağlam bir sinema damarı olduğu kanaati pekişiyor.

Kendi türdeşi filmler ele alındığında son derece dengeli ve ölçülü bir film Film. Ancak, benim gibi kraker gevrekliğinde seyirciler için sert, hatta fazlaca sert bir film.

Meraklısını tatmin edebilecek bir çalışma. Çıktığı kopya sayısı da, tıpkı bütçesi ve kadrosu gibi mütevazı. Ancak, çok iyi bir çıkış, takdir edilecek bir başlangıç kanaatimce.