Dağ: Cücesin şehirde sen!

Bir yara kanıyor Güneydoğu'da. Öyle böyle değil neredeyse yarım asırlık bir yara bu ve en az otuz yıldır akıyor kan. Binlerce, onbinlerce vatan evladı, gencecik fidanı alıp götüren bir kanama bu. Ve bugüne ait bir mesele de değil, belki yüz, belki iki yüz yıllık bir geçmişi var.. Dolayısıyla, bugüne değin yapılan,  akla gelen ilk çözümü uygulamak ve bırakınız akan kanı durdurmayı, daha da derinleştiriyor. Şiddet daha büyük şiddeti, kan daha çok kanı doğuruyor.

Ülkenin bu en önemli meselesine gerçekçi ve akl-ı selim şekilde bakabilen bir sinemamız yok ne yazık ki. Bugüne kadar elle tutulabilecek filmleri saydığımızda bir tek -tüm eksik, gedik ve dengesizliklerine rağmen- Nefes filmi geliyor. Sinemamızın ülke gerçeğimizle pek alakasının olmadığının en büyük göstergelerinden biridir bu yara.

Gösterime giren Dağ filmini izleyince, 'iyi ki sinema bu tür konulara el atmıyor' gibi bir hisse de kapılmak mümkün. Zira Dağ, en genel ifadeyle, kafadan tribünlere oynayan 'eyyamcı' bir yapım olmuş. Üstelik bunu yaparken kullandığı dil de oldukça özensiz ve yüzeysel.

Nefes filminin başarısından sonra, çekilen bu tür filmlerin tamamının Nefes ile kıyaslanacağını tahmin etmek güç değil. Öyle de oluyor, Dağ'ı izlerken zihnin bir köşesinden Nefes akıp duruyor. Dekor, kostüm, mekanlar neredeyse aynı ama pek çok şeyiyle ayrılır birbirinden iki film. Ancak, her iki filme de bu kötülüğü yapmayıp, konusundan bahsederek Dağ'ı ele almaya devam edelim.

Bir askeri tim, Güneydoğu'nun uçsuz bucaksız dağlarında silah ve mühimmatı bitik bir şekilde kıstırılmıştır. Bir subay, bir ast subay ve üç erden oluşan timin, aslında telsizi tamir için yollanan bir teknik ekip olduğunu anlıyoruz.  Koskoca askeriyenin bu tür önemli teknik işler için bula bula psikolojik sorunları olduğu için askerliği habire uzayan bir eri bulmasının mantığını bir kenara bırakıp, askerleri tanıyoruz bir süre. Film, sıklıkla geri dönüşlere başvurarak kahramanları bize yakınlaştırmayı deniyor. Ve hemen başta, subay, astsubay ve bir er şehit ediliyor. Kalan iki erin karlı dağlardaki çetin mücadelesini izlemeye başlıyoruz. Biri kısa, diğeri -epey- uzun dönem asker olan bu iki isimsiz kahraman bir yandan hayatta kalma mücadelesi verirken, diğer yandan –neden savunmasız bırakıldığı- mantığını bir türlü oturtamadığımız telsiz role istasyonuna ulaşıp tamir etmeyi amaçlıyorlar.

Filmin senaryosu da yönetmen Alper çağlar'a ait. Çağlar'ın Büşra'dan sonraki ikinci filmi Dağ.

Dağ, bu ülkenin ortak geçmişinde çok mühim bir yere sahip metafor aslında. Kaçışın, sığınışın, gizlenişin sembolü bir anlamda. Pek çok edebi metinde insanın dağa sığınması ya da kendisiyle dağda yüzleşmesi şahane anlatılır. Şair; ‘Uzasan göğe ersen/ Cücesin şehirde sen/ Bir dev olmak istersen/ Dağlarda şarkı söyle'’ der mesela. Bu anlamda, filmin ismi iyi seçilmiş. Filmin kahramanlarına kağıt üzerinde baktığımızda da bu temaya uygun. Hayatın ciddiyetini henüz kavrayamamış Oğuz, bir şekilde dağa kaçıyor, Bekir ise şehirde kendini, ezilmiş ve hor davranılmış olarak gördüğü için, belki itilip kakılmayacağı, hatta cücelikten devliğe katçığı bir alan olarak görüyor dağı. Bu kadar ‘dişil’ bir alan ne yazık ki hoyratça harcanıyor Dağ’da.

Film, en başta yazımından kaynaklanan ciddi sıkıntılara sahip ama hepsinden daha önemlisi bir 'duruş' sorunu var gibi görünüyor. Bu elbette, bir hata değil, belli ki bilinçli yapılmış bir tercih, ancak bunu yaparken bile öyküyü etkileyici kılabilecek dokunuşlardan çok uzak. Kaba ve kuru bir milliyetçi perspektif ile ele alınan mesele, senaryodan kaynaklanan sıkıntılardan dolayı, özensiz ve maalesef yetersiz.

Şöyle bir hatası var mesela; filmin kötü karakterlerini neredeyse bir siluet halinde göstererek önemsizleştirmeye çabalarken, aslında kendi kahramanlarının değersizleştirdiğini farketmiyor bile. Oysa, antagonist ne kadar güçlü ve sağlam ele alınırsa karaman da o kadar büyür...

Dağ, birçok çatışmayı ele alır gibi görünürken, neredeyse hepsinin üzerinden bir 'kahvehane muhabbeti' düzeyinde üstün körü geçiveriyor. Kısa dönem-uzun dönem askerlik, asker-sivil kontrastı, doğu-batı farkı, asker-terörist çatışması vs. Neredeyse hepsinde sıradan bir yaklaşım ve özensizlik var.

Şüphesiz şunun farkındayım: Bir film çözüm önerisi sunmayabilir, hele hele çözmeye kalkışmaz asla. Ama bir film gerçekçi olabildiğince etkili olur, mesele hakkında düşünmeye kışkırtabilir. Ancak genel hatlarına baktığımızda Dağ'ın böyle bir kaygısı olmadığını görüyoruz.

Ya ne var?

Şu: Orta ve alt sınıfın vatanseverlikleri üzerinde yükselen bir kutsama çabası. Keşke bunu yaparken biraz daha çabalasaymış film. Kaygısız, tasasız, vurdumduymaz bir velet, aşkı önemsemiyor ama nedendir bilinmez askerliği önemsiyor... Milliyetçilik hissi de altı doldurularak verilemiyor filmde.

 

Yönetmen Çağlar, tıpkı İnce Kırmızı Hat’ta olduğu gibi, savaşın orta yerinde geçmişe dair parlamalar ile gerçekliği kuvvetlendirmek istiyor. Kahramanların hikayesini ve karakterini tanıyabilmek için faydalı bir yöntem. Ancak, İnce Kırmızı Hat’ta olup da, Dağ’da ıskalanan çok önemli bir şey var; geçmişin gerçeküstü hatıratı ile o anın can yakan gerçekliğinin tezadı. Bu bağlamda, geri dönüşlerin –maalesef- biraz özensiz hazırlandığı apaçık.

Sonuç başarılı ya da aksi olsun önemli değil, Dağ filminin bir yönü saygıyı ziyadesiyle hak ediyor: Zor iklim şartlarında ve epey zorlu mekanlarda film çekme çabası. Eminim, oldukça kısıtlı bütçeyle ve çok zor şartlar altında çekilen bir film olmuş. Ancak, burada yaptığımız eleştirinin meselenin bu yönüyle ilgisi çok yok.

Oyunculuklar genelde başarılı. Özellikle iki eri canlandıran Çağlar Ertuğrul ve Ufuk Bayraktar oldukça iyi. Radyo tiyatrosu diksiyonuyla konuşan Yüzbaşı, her ne kadar kaba saba olmaya çabalasa da, ‘muhallebi çocuğu’ etkisini örtemiyor ne yazık ki! Öte yandan psikopat askerin isminin 'Bekir' olması hiç iyi olmamış, zira bu karakter zaten Zeki Demirkubuz'un Kader'indeki Bekir'e ziyadesiyle benziyor, bir de aynı isim olunca, dip koçan olarak, Nefes filmine bir de Kader'i ekliyoruz. Bu arada, Bekir'in bekarken arkadaşlarıyla kurduğu çilingir sofrası sahnesi oldukça gerçekçi ve etkileyici.

Öte yandan Oğuz'un terörist tarafından bıçaklanmaya çalışıldığı sahnede feci halde 'Er Ryan'ı Kurtarmak' etkisi var ki, sormayın.

Nefes filmine benzeme çabası sadece görsel ve tematik olarak kalmamış. Müziklerinde de 'Tutmuşu tekrar deneme' gayreti var gibi. Nefes'teki 'Götür Beni Gittiğin Yere' gibi 'Affet' ile melodramlaştırma çabasına girişilmiş. Bununla beraber, Hollywood tarzı bir abartılı müzik ve gerilim 'pad'leri kullanma durumu da var ki, filmin doğallığını zedeleyen unsurlardan biri olarak duruyor.

Askerlik için 'mantığın bitti yer' deriz ama sanırım böylesi bir meseleyi alan filmler için de aynı mantığı kullanmak gerekiyor. Yoksa Dağ filmindeki mantık kusurları öyle az buz değil. Detaylı yazarak seyir zevkinizi düşürmek istemem. Sadece şunu söyleyeyim, ıssız ve karı bir dağ başında yürüyen iki askerin, 20 teröristin ortasında karları deşerek saklanmasına inanmazı beklemek, akıl almaz bir girişim. 'Karda yürü izini belli etme' deyişini esas alıyorsak o başka tabi.

Şiddete şehvet derecesinde yenik düşmek de var Dağ'da. Bunun ahlakiliğini tartışmak niyetinde değilim elbet ama bir sanat eseri için uğraş veriyorsanız, şiddet sahneniz de, Amerikan 'Trash movie' tarzından birazcık farklı olmalı gibi geliyor bana. Bekir’in teröristi, dipçik ile parçaladığı sahne, kendini şiddetin şehvetine o kadar kaptırıyor ki, film olmaktan neredeyse dışarı taşıyor. Yıllarca süren ve gerçek olan bir toplumsal yarada sayısız yaşanmış ve çarpıcı olay bulmak mümkünken ve bunları ele alıp kontrastı oluşturarak seyirciyi çarpabilecek kadar güçlü bir sinematografiye bu kadar yaklaşmışken, karavana atmak üzücü.

Aslında çok uzak şeyler değil anlatmak istediğim; sivilken böcek ezmekten imtina eden -dengesiz- bir adam, savaşın acımasızlığında nasıl bir canavara dönüşebiliyor? Bu damarı yakaladıktan sonra, zekice bir kaç planla Türk sinema tarihine geçebilmek varken, ne yazık ki ıskalanmış.

Hakkını yemek istemem. Nadir de olsa, diyaloglarda etkiyi yakalamayı başarıyor film. Sevgilisinin Oğuz’a söylediği ‘Milliyetçilik sana kendini daha mı erkek hissettiriyor’ repliğini devamı gelmiyor ne yazık ki! Ya da, ‘Yaşarken hep geçmişi düşünürüz, ölürken bugünün değerini anlarız’ öylesine boşlukta salınıyor.

Filmin sonunda, şehit düşen askerlerimizin tam listesi dakikalar boyu perdeden akıyor. Bence filmin en gerçekçi ve etkileyici sahnesi burası.

Ve ne yazık ki 'Fare doğuruyor' Dağ!