Kelebeğin Rüyası: Hiç aşktan ölünür mü?

Filmi izlemeyenler için öncelikle belirteyim; Kelebeğin Rüyası güzel bir film, mutlaka izleyin. Yazının bundan sonraki kısmı filmi izleyenler için olduğundan, devam etmemeniz sizin yararınızadır!

Hayat böyledir bazen; uzunluğu ne olursa olsun, bir ömür yaşarsınız ve bazen arkanızda sizi hatırlayacak kimse olmaz. Sanatçılar, bilgeler, aşıklar, krallar, hatta peygamber için bile böyledir kimi zaman. Yaşadığı dönemde birkaç inananı, sonrasında ümmeti olmayan peygamberler vardır.

Sanatkarlar için ise bu kader sıklıkla tekrar eder. Kimsesizler Mezarlığı’nda medfun sayısız şair, yazar, ressam ikamet eder. İsidore Ducasse bunlardan biriydi mesela. Yaşarken gören yoktu neredeyse. Öldükten sonra birkaç şiiri ve kitabı çıktı ortaya.

Rüştü Onur, Kemal Uluser ve Muzaffer Tayyip Uslu, ‘bilinmeyen’ binlerce Türk şairinden sadece üçü. Fena halde acıklı ve içli hikayeleri var üstelik. Aynı dönemde, bu şairlerin yaşadığı yer olan Zonguldak’ta edebiyat öğretmenliği yapan Behçet Necatigil şöyle yazmıştı bir keresinde: “Bir şair yaşamıştı Zonguldak’ta/ Adı Rüştü Onur’du/Bilseydi hatırlanacağını ölümünden sonra/Memnun olurdu.” Orhan Veli ise “Son yıllarda Zonguldak üç büyük istidat yetiştirdi. Biri Rüştü Onur, biri Kemal Uluser, biri de Muzaffer Tayyip Uslu. Ne biçim kader, üçü de arka arkaya öldüler.” Satırlarıyla acı ile hatırlar bahtsız şairleri.

Kelebeğin Rüyası, etkileyici 'set-up'larıyla, harcanan emek ve işçiliğiyle de göz dolduruyor. 

Şair sinemacı Yılmaz Erdoğan, yeni filmi Kelebeğin Rüyası’nda bu şairlerden ikisinin hikayesini alıp, zenginleştirerek perdeye yansıtıyor. Bu nedenle Kelebeğin Rüyası, bir film olmanın ötesinde, bir şairin başka şairlere karşı vefa borcu da denebilir.

Filmin öyküsü şöyle: Cumhuriyetin ilk yıllarında, tek parti döneminin tüm sıkıntılarıyla beraber, Zonguldak’ta ayrı bir acılarla örülü hayatlar yaşanmaktadır. Maden ocaklarında memurluk yapan Rüştü Onur ile elektrik şirketinde çalışan Muzaffer Tayyip Uslu çok yakın iki arkadaştır. Tek dostları ise Behçet öğretmendir. Hayatları şiirden ibaret olan bu iki dostun, tek amacı vardır; Varlık dergisinde şiirlerinin yayınlanması. Bu nedenle her ay, ayrı bir heyecanla koşarlar rıhtımdaki posta gemisine. Ve bir gün bu gemi genç bir şehirli kızı getirir: Suzan. Bir şiirlik canı vardır Suzan’ın ve genç şairler şiirle rekabete girerler. Kim iyi yazarsa, o kızın kalbini elde edecektir. Ancak, her ikisi de hastadır ve özellikle Tüberküloz Rüştü’yü neredeyse yiyip bitirmiştir.

Bir yandan şiir, öbür yandan gönül meseleleriyle uğraşırlarken araya ayrılık girer. Rüştü, Heybeliada’daki sanatoryuma kabul edilmiştir. Ancak Muzaffer Tayyip, çok beklemeyecek kader arkadaşının yanına gidecektir…

Filmin görselliği, etkileyici müzik ve şiirle zirveye taşınıyor. Türk sineması hiç bu kadar yakın olmamıştı şiire!

Kelebeğin Rüyası, odağında şiir olan hayatları eline alıp, çok ağır bir acıyla yoğurarak yansıtıyor perdeye. Ve bunu yaparken, senaryo beklenilen gibi gelişmiyor. Seyirci, iki genç erkek arasında kalan kızın hikayesini izleyeceğini düşünürken, yönünü bambaşka sulara kırıyor öykü ve bireysel acılarda derinlemesine yol alıyor. Hikaye, beklenin aksine, iki erkek arasına sıkışan kız ve yaklaşan yeni acılar, yerine bambaşka bir yöne dönüyor. Dolayısıyla Erdoğan, klasik Yeşilçam melodram kalıplarına düşmekten kurtarıyor filmini.

Kelimelere hasta iki genç, bir kıza hasta oluyorlar, fiziksel hastalıklarına bakmadan. Her ne kadar ‘hayatın bahanesi’ olarak söylese de filmde, hayatı bahane ediyorlar şiire… Yokluk da bahane oluyor, aşk da ve hastalık da… Bazen çaldıkları bir daktiloyla yazıyorlar, bazen tek tarafı kullanılmış kağıtlara, bazen de kirli duvarlara. Ama durmadan yazıyorlar; son nefeslerine kadar.

Kıvanç Tatlıtuğ, o kadar başarılı bir iş çıkarıyor ki, adeta fiziğini de yeniyor!

Şunu özellikle belirtmekte fayda var ki; Edebiyat daha önce sinemaya bu kadar dokunmamıştı, film ise daha önce hiç bu kadar kontrolü kaptırmamıştı edebiyata. Daha önce bu iki türün birbirine yakınlaşmasını, dokunmasını, ortaklaşmasını çok izledik aslında. Hatta bizzat edebiyatçıları hayatını anlatan filmler izledik. Ama emin olun sinema-edebiyat aşkında bir zirve Kelebeğin Rüyası. Hatta bir miktar dibini yakma bile var.

Şiir filmde her şeyin önüne geçiyor, her unsurundan rol çalıyor. Şiire hürmeten, bu kontenjandan müzik de nasibini alıyor dolayısıyla. Bu nedenledir ki, sıklıkla klip görüntülerine şahit oluyoruz Kelebeğin Rüyası’nda. Bu, çok sakıncalı bir şey mi emin değilim ama belki bir başyapıt düzeyine tırmanacak filme engel olduğu söylenebilir.

Yılmaz Erdoğan, Belçim Bilgin'e çok büyük bir haksızlık yapmış. Vizörden bakıp, bu uyumsuzluğu görmemesi inanılır gibi değil. 

Filmin bana göre en büyük sıkıntısı, ‘arzular’ın silik ya da düşük tutulması. Kelebeğin Rüyası, film ilerlerken seyirciye beklenti olarak çok zayıf şeyler sunuyor. Bir dergide yazıların yayınlanması ya da ayrılan iki arkadaşın tekrar birleşmesi, kaybedilen sevgilinin (büyük bir aşkın olduğu bile söylenemez) tekrar bulunması gibi pek çok minik ‘kıtır’ var ama hiç biri bizi sona taşıyacak kadar güçlü değil. Belki de bu nedenle bir ‘Climax’dan söz edemiyoruz filmde. Birbiri peşi sıra gelen ölüm ve üzüntü içeren sekanslar göz pınarlarımızı zorluyor filan ama arzuların kamçıladığı merak eşlik etmiyor bu burun çekişlere.

Ve bence önemli bir detay unutuluyor nedense; analar. İki şairin de annesi (hiç gösterilmese anlaşılabilir bir şey belki ama) çok cılız fırça darbeleriyle geçiştiriliyor nedense.

Sanatta etkileşim, ‘intihal’ boyutuna ulaşmadıkça anlaşılır ve hatta kaçınılmaz bir şey. Yılmaz Erdoğan’da (Elbette haksızlık etmek istemem) son iki deneyiminin etkisini görmek mümkün. Bir Zamanlar Anadolu’da ve Gergedan Mevsimi’nden ‘his ve görsel etkileşim’i hissediyoruz şahsen, lakin Erdoğan tam bu anlarda kendi özgünlüğünü ortaya koyuyor ve şiirle besliyor sahneleri. Tam da bu anlarda filmin müziği giriyor devreye, kimi anlarda adeta yabancılaşma efekti olmayı göze alarak, tırmanıyor melodi.

Film, başlarda 'iki erkek arasında kalan kız' gibi klişe melodram şeklinde görünse de, bambaşka sulara açılıyor. 

Yeri gelmişken müzikten bahsetmek lazım. Rahman Altın yakından takip ettiğim ve çok beğendiğim bir müzisyen. Hassaten film müziklerini en çok beğenenlerdenim. Filmi bir tarafa bırakırsak, Kelebeğin Rüyası’nın müzikleri ‘Soundtrack’ olarak çok değerli ve etkileyici. Ancak, filme katkısı konusunda bir takım endişelerim var. Zaten ana tema ve görsel dil olarak, yerelliğin sınırında olan filmi, sanki biraz daha uçlara, dışarıya doğru itiyor. Şunu söyleyebilirim belki; film için yapılması muhtemel, ‘Hollywood gibi olmuş’ eleştirileri en çok müziğin zirve yaptığı planlarda akla geliyor ne yazık ki. Renk ve anlatım olarak zihnimizdeki yerellikle eşleştirmede biraz güçlük çektiğimiz anlar var, ancak yılmaz Erdoğan ve sanat yönetiminin olağanüstü emekleriyle bunun kırıldığı anlarda filmi epikleştiren müzik, aklımıza ‘In War and Love’ gibi yapımları getiriyor.

Şunu açık yüreklilikle itiraf etmek isterim, bugüne kadar tek kare oyunculuğunu seyretmemiştim Kıvanç Tatlıtuğ’un. Ve ne acı ki, popüler kültürün sunduğu şekil, epey uzaklara itmişti bu yetenekli oyuncuyu. Oysa, -kimsenin hakkına girmek istemeden söylemek isterim ki- Kelebeğin Rüyası bir Kıvanç Tatlıtuğ filmi. Dikkat buyurun filmin ana unsurlarından biri, taşıyıcı karakteri filan demiyorum, ‘bizzat kendisi diyorum.’ Genç oyuncu, fiziksel avantajlarını tepelercesine müthiş bir oyun çıkarıyor. Ve hatta, hikaye onsuz ilerlemeye kalkıştığı zaman seyirci bir miktar afallıyor. Allah’tan ki yönetmen bunun bilincinde ve uzun tutmuyor bu ayrılıkları. Metinden kaynaklanan minik bir kusur; tırnak yeme alışkanlığının finale doğru kendiliğinden düzelmesi. Yoksa, mezar sahnesindeki ve genel planlardaki ‘hastalıklı duruş’ bile hayranlık verici düzeyde.

Kelebeğin Rüyası, acının esas kaynağını fonda ısrarla gösterse de,  net bir şey söylemekten çekiniyor

Madem başladık oyunculuklarla devam ettirelim. Yılmaz Erdoğan, önceki filmlerinde BKM oyuncularını bir otobüse doldurup filmin aralarına serpiştirmiş hissi verirdi, Kelebeğin Rüyası’nda bu yok. Gayet de iyi yapmış bence. Mert Fırat, Tatlıtuğ’un yanında ezdirmiyor kendini.  F. Zeynep Abdullah ise son derece ölçülü ve etkileyici.

Bana göre, yönetmen Erdoğan en büyük haksızlığı Belçim Bilgin’e yapmış. Bilgin’in rolünde başarısız olduğu şeklindeki yorumlara asla iştirak etmiyorum. Aksine, inandırıcı olabilmek için olağanüstü bir performans sergiliyor ve ‘rol kumaşı’ konusunda şahane ipuçları veriyor. Lakin karakter/tipleme uyuşmazlığı var Belçim Bilgin ile oynadığı karakter Suzan arasında. Ve ne yazık ki fiziksel olan bu farklılık, oyuncu ne kadar verimli olsa da tam olarak kapanmıyor, kapanamıyor. Dolayısıyla film, bu ‘cast’ hatası nedeniyle hasar görüyor. Fiziksel sıkıntı kümesine konulur mu bilmiyorum ama diyaloglarında sonu ‘r’ ile biten iki hece arka arkaya gelince oluşan ‘telaffuz-prononciation’ sıkıntılarından başka kusur görmedim Suzan karakterinde. Yılmaz Erdoğan ise Behçet Necatigil tiplemesinde gayet iyi. Uzun yıllar uzak durduğu televizyonun etkisi olmayınca, oyun gücünün izleyicideki etkisi artıyor Erdoğan’ın.

Yılmaz Erdoğan, iyi yönetiminin yanı sıra, ölçülü ve inandırıcılığı ile oyuncu olarak da iyi iş çıkarıyor.

Çoğu kimse bilmez ama kalbin ciğerle olan ilişkisi ve yakınlığı, diğer tüm organlarınkinden daha farklıdır. Bu nedenle ‘ince hastalık’ denmiştir vereme. Verem acıyla beslendiği gibi, aşkla ağırlaşıp, dönülmez bir noktaya ulaşıyor. Galiba, aşka ‘hastalık’ diyenler de bu nedenle haklı!

‘Acı’ demişken, saygı duymakla beraber, Yılmaz Erdoğan’ın karşımızdaki bu ‘dual’ iç burkucu tablodan sadece birini tercih ederek derinleşmesi de filmi eksik kılan ögelerden,  Tek Parti döneminin yaşattığı acılar ve bir kayıp bir kuşağın sistemle olan ilişkisi. Senaryo bu güzergahı tercih etmiyor. Erdoğan, başkaları gibi hakikatı bükmeye kalkışmıyor belki ama sadece solgun ve kararsız fırça darbeleriyle adeta vakay-ı rapor ediyor. Bunun yerine bireysel acılara, güçlü metinler eşliğinde derinlemesine dalıyor.

Mert Fırat da, rolünün altında ezilmeyenlerden

Halbuki filme epigraf olarak konulan ‘Mükelelfiyet kanunu’ başka hissiyat oluşturuyor. Bir toplumun köklerinden hoyratça koparılmaya çalışılıp, asrileşmenin devlet politikası olarak dayatılması, devletin en büyük burjuva olduğu, halkın yaşadığı acılarla baş başa bırakıldığı bir dönemden bahsediyoruz oysa. (Yeri gelmişken belirteyim; Aksiyon'da yayınlanan şu dosyayı ya da şunu okumak filmin dönemi ve atmosferini algılamayı kolaylaştıracaktır.)

Yine de çok haksızlık etmemek lazım; İnönü dönemi yoklukları, halk Evleri ile bir milletin nasıl karakterinin değiştirilmeye çalışıldığı, kağıt üzerinde baş tacı edilen köylünün nasıl itilip kakıldığı, devletin kendi insanını nasıl değersiz kıldığı, çarpıcı şekilde gösteriliyor. Türkçe Ezan’ı duyuyoruz ama buna dair bir kanaat belirtisi görmüyoruz filmde.

Filmin görselliği kimi zaman müziği de arkasına alınca, yerellikten uzaklaşıyor.

Yönetmenlik meselesine gelince… Yılmaz Erdoğan daha önceki filmlerinde kendi oluşturduğu hikayeler üzerinden yürürken, bu kez yaşanmış ve etkileyici bir öyküyü ele alıp genişletiyor. Her ne kadar, ‘Büyük şehirden taşraya gelen güzel kıza aşık olmak’ kısmını daha önceki filminde görmüş olsak da, kahramanların şiirle olan ilişkileri, Erdoğan’ın işini epey kolaylaştırıyor. Ancak, filmin ‘dönem’ olması büyük bir risk iken, muazzam bir işçilik ve titizlik ile bunun altından ustaca kalkmış Erdoğan. Mekan ve kostüm tasarımları da aynı ölçüde başarılı ve inandırıcı. Dünya sineması düzeyinde bir sanat yönetimi var.

Dahası, yönetmenin kamera hareketleri, benzer Türk filmlerinde sıkıntı veren, riskleri asla hissettirmiyor, özgür ve derin bir kadraj hissiyatı hep var filmde.

Oyunculukların başarısı, işin bu faslın sorunsuz olduğunun göstergesi. Kalabalık sahne yönetimleri ve filmin trafiği de usta işi. Şahsen, bir tek düğün sahnesinde kameraya bakıp duranlar dışında sıkıntı verecek bir şey göremedim.

Uçan kamera ayrı bir başlık olmalı belki. Ne ki Erdoğan, önceki filmlerine nazaran daha insaflı. Malum, Vizontele ve Organize İşler’de kullanılan abartılı fly-cam, insanda ‘Madem bulduk, kullanalım’ hissi oluşturuyordu. Kelebeğin Rüyası’nda ise gemi sahnelerinde çok ölçülü ve görsel zenginliği besleyen bir dozda var. Heybeliada hastane planı ise gereksiz ve Amerikan dizi tarzı olarak sırıtıyor.

Oyunculukları, diyalogları ve olağanüstü işçiliği ile Kelebeğin Rüyası, Türk sineması için bir kilometre taşı.

Yılmaz Erdoğan bir diyalog ustası, filmin senaryosu, özellikle finale doğru giderken yer yer tökezlemeye başlasa da, diyaloglardaki hassas işçilik nadiren denk geleceğimiz türden. Hatta, bu noktada bir nebze ‘dibini yaktığını’ bile söyleyebiliriz Erdoğan’ın. Neredeyse boş cümle yok filmde! Sanırım Kelebeğin Rüyası kadar hiçbir filmde akılda kalan replik olmayacak. Alıntı yapılacak replik deryası gibi. Romantikler için bir alıntı madeni olacak düzeyde.

Bütün bunlara rağmen, şaşırtıcı bir şekilde, Kelebeğin Rüyası’nı büyük bir hayranlık ve takdirle izledikten sonra bile bir Yılmaz Erdoğan Sineması’ndan bahsetmek –ne yazık ki- çok mümkün değil. Yönetmenin filmografisini incelediğimizde, ortak bir dili bulmakta epey zorlanıyoruz zira.

Elbette bütün bu anlattıklarımız ve derinlemesine incelememiz Kelebeğin Rüyası’nı çok önemli bir film olmaktan çıkarmıyor. Bir kere sadece açılış sekansıyla bile izlenmeyi ve saygıyı hak ediyor film. Yılmaz Erdoğan, daha filme adımımızı atarken, gösterdiği ustalık, işçilik ve emekle son yılların en iyi filmlerinden biriyle karşı karşıya olduğumuzu belli ediyor.

Necatigil, ‘Aşk Gelmiş Cihana’ şiirinde şöyle diyor;

“Ne çare, cahil aklı

Kız hastalandı, yattı.

Mumda yandı pervane... öldü.

Oğlan sormakta haklı

Hiç aşktan ölünür mü?”

Sorunun cevabını görmek için Kelebeğin Rüyası’nı izlemek lazım…