Kenar keskindir!

 

Michel Foucault 967'de verdiği "Başka Mekanlar Üzerine" (Des espaces autres) adlı konferansında enteresan bir kavram kullanır: "sapma heterotopyaları" ya da literatürdeki ismiyle: "heterotopias of deviation"..

Bu kavram modern toplumların yerleşik normlardan sapan bireyleri belirli mekansal düzenlemeler yoluyla nasıl yönetip kontrol ettiğini anlamamız için bir çerçeve sunması açısından yenilikçidir. Foucault'nun teorik çerçevesinde heterotopyalar, toplum içinde var olan ancak "karşı-mekanlar" olarak işlev gören, bir kültür içindeki diğer mekanları aynı anda yansıtan, sorgulayan ve tersine çeviren gerçek yerlerdir. İdealleştirilmiş ama var olmayan mekanlar olan ütopyaların aksine, heterotopyalar kendi kural ve sistemlerine göre işleyen gerçek fiziksel mekanlardır. Foucault, ilkel toplumların "kriz heterotopyaları"na, toplumlarına göre, kriz durumundaki bireyler (ergenler, regl olan kadınlar, yaşlılar) için ayrılmış kutsal veya yasak yerlere sahip olduğunu savunur. Modern toplumda bunların yerini büyük ölçüde, yerleşik normlardan sapan davranışlar gösteren bireyleri barındırmak üzere tasarlanmış sapma heterotopyaları almıştır.

Bu mekanlar birkaç temel özellikle karakterize edilir:

Davranışları normdan sapan bireyleri barındırırlar.

Kendi kural ve güç ilişkileri sistemi altında işlerler.

İç ve dış arasında katı sınırlar korurlar.

Genellikle hem cezalandırıcı hem de rehabilite edici işlevlere sahiptirler.

Toplumun sapma ve normallik konusundaki tutumlarını yansıtırlar.

Psikiyatri hastaneleri, Hapishaneler, Huzurevleri, Rehabilitasyon merkezleri, Islah evleri, Evsizler için barınaklar, Bağımlılık tedavi merkezleri gibi kurumsal bir mekan da olabilir bu mekanlar;  Göçmen mahalleleri, gettolaştırılmış bölgeler, Marjinal toplulukların yaşam alanları ve hatta kenar mahalle otelleri gibi sosyal alan ve mekanlar da…

Sapma heterotopyaları içinde, güç ilişkileri özellikle görünür ve yoğundur. Bu mekanlar, Foucault'nun "disipliner iktidar" olarak adlandırdığı davranışı değiştirmeyi ve "uysal bedenler" üretmeyi amaçlayan gözetim, kontrol ve normalleştirme sistemlerini somutlaştırır.

Kübalı yazar Guillermo Rosales (1946-1993), 20. yüzyıl Latin Amerika edebiyatının en özgün ve trajik figürlerinden biridir. Yaşamı boyunca şizofreni ile mücadele eden, devrimden kaçıp sürgünde yaşayan ve sonunda intihar eden Rosales'in en önemli eseri "Boarding Home" (İspanyolca: "La casa de los náufragos"), modern Küba edebiyatının başyapıtlarından biri olarak kabul edilmekte…

1987'de yayımlanan "Boarding Home", Rosales'in hayatta kalan en önemli eseridir. Roman, William Figueras adlı yarı-otobiyografik bir karakterin Miami'deki bir bakımevindeki deneyimlerini anlatır. Figueras, tıpkı Rosales gibi, Küba'dan kaçmış ve akıl sağlığı bozuk bir yazardır.

Dikkatli bir okur, yazarın bir dönem Foucault’nun bahsini ettiği “Sapma heterotopyaları”nı kendi romanına hem sosyal doku hem de dramatik bir arka plan olarak aldığını fark eder. Roman yalın ve minimalist bir dil kullanımı, Hemingway tarzı kısa ve vurucu cümleleri, doğrudan ve kısmen acımasız bir gerçeklikli üslubu, iç monolog ve rüya sekanslarıyla ön plana çıkıyor.

Belki de bu özelliklerinden dolayı roman yayınlandığı zaman Octavio Paz'ın da aralarında bulunduğu jüri tarafından “Letras de Oro” ödülüne layık görülmüştü…

İş te bu nemli ve derin roman Fransız sinemacı Joan Chemla’nın ilk uzun metraj filmine kaynaklık etmiş. Farkındayım, giriş uzun oldu ama biraz daha arka plan vermeme izin verin lütfen, çünkü “ilk film” denen olgu üzerinde biraz çene çalmaya değer!

Yönetmenin en saf hali: İlk film

Hollywood'un altın çocuğu Nolan'dan tutun da bağımsız sinemanın asi ruhu Tarantino'ya kadar... Hepsinin ortak noktası nedir biliyor musunuz? Evet, tahmin ettiğiniz gibi: O tedirgin edici, heyecan verici, uykusuz gecelerin ve bitmeyen kahvelerin eşlik ettiği ilk film deneyimi.

Bir yönetmenle sohbet edin, ilk filmini sorun. Gözleri ya parlayacaktır ya da hafif bir iç çekişle "ah o günler..." diyecektir. Çünkü ilk film, bir yönetmenin en çıplak, en savunmasız, ama belki de en saf halidir. Tıpkı ilk aşk gibi, acemice ama tutkulu, kusurlu ama içten...

Nuri Bilge Ceylan'ı hatırlayalım; "Koza" ile kısa film dünyasına adım atmış, ama asıl "Kasaba" ile derin sulara dalış yapmıştı. Kendi ailesini oyuncu olarak kullanması, minimal ekip ve ekipmanla çalışması... Şimdi düşününce, o günlerin ekonomik zorunlulukları, bugün övdüğümüz minimalist stilinin temellerini atmıştı belki de.

"Param Yok Ama Fikrim Var!"… Bu cümleyi söylemeyen genç yönetmen var mıdır? Christopher Nolan, ilk filmi "Following"i hafta sonları çekti. Neden mi? Çünkü hafta içi herkesin işi vardı! Ekip, kamera arkası ekipten çok, bir arkadaş grubu gibiydi. Ama o film, bugün milyonluk bütçelerle film çeken Nolan'ın kartviziti oldu.

Tarantino'nun "Rezervuar Köpekleri"ni nasıl çektiğini bilmeyen yoktur; video dükkanında çalışırken yazdığı senaryo, Harvey Keitel'in dikkatini çekene kadar kapı kapı dolaşmıştı. Şimdi düşünün, video dükkânı çalışanı Tarantino'yu yapımcı ofisinde bekletiyorlar. Kim bilir içinden neler geçiyordu? Ama o tedirgin genç adam, bugün sinemanın en özgün seslerinden biri.

Genç yönetmenlerin en sık düştüğü tuzak ne biliyor musunuz? Her şeyi bir filme sığdırmaya çalışmak. Sanki bir daha hiç film çekemeyecekmiş gibi... Bütün fikirlerini, hayallerini, hikayelerini tek bir filme yüklemeye çalışırlar genellikle! Bu yüzden ilk filmler çoğu zaman ya fazla iddialı ya da fazla kişisel oluyor.

Greta Gerwig'in "Lady Bird"ü mesela;  yarı otobiyografik bir ilk film. Ya da Robert Eggers'ın "The Witch"ini ne kadar enteresandı, adam resmen 1630'ların New England'ını yeniden inşa etti ilk filminde! Delice değil mi? Ama işte bu delilik, bu cesaret, bu saflık... İlk filmleri bu kadar özel yapan da bu.

Şimdi her şey değişti tabii. Cebinizdeki akıllı telefonla film çekebilirsiniz. Sean Baker'ın "Tangerine"i iPhone ile çekilmişti mesela. Ama bu sefer de başka bir sorun çıkıyor karşımıza: Herkes film çekebiliyor! Dijital demokrasi güzel de bu kadar kalabalık arasından sıyrılmak... İşte asıl zorluk bu.

Hasılı kelam; ilk film bir yönetmenin manifestosudur aslında. Bazen geçinmek için reklam filmi çeken, düğün videosu hazırlayan, ama bir yandan da "benim filmim" dediği o projeyi gerçekleştirmek için çırpınan gençlerin manifestosu. Kimi zaman acemice, kimi zaman parlak, ama her zaman içten.

Ve belki de en güzeli bu; o ilk adımın saflığı, o ilk aşkın heyecanı. Tıpkı Truffaut'nun "400 Darbe”si gibi, ya da Demirkubuz'un "C Blok”u gibi… Bazen bir ilk film, sadece bir başlangıç değil, bir başyapıt da olabiliyor.

Bu sebeple sinema tarihiyle yakın ilişkide olanların gözü her zaman yeni yönetmenlerin ilk filmlerinde olur. Çünkü o tedirgin, heyecanlı ve tutkulu ilk adımların ardından, belki de yarının büyük ustaları gizlidir.

İşte Fransız yönetmen Joan Chemla’nın “Kalbini Görebilmek” (Orijinal ismi Si tu voyais son coeur) yukarıda bahsini ettiğimiz tüm konularla ilgili. Öncelikle yönetmenin ilk uzun metraj filmi. Enteresan bir kariyer yolculuğu var Chemla’nın. Hukuk ve gazetecilik alanlarındaki ilk çalışmalarının ardından 2008 yılında ilk kısa filmi Mauvaise Route'u yazmış, yapımcılığını ve yönetmenliğini üstlenmiş. Daha sonra Charles Bukowski 'nin bir kısa öyküsünden uyarlanan Dr Nazi (Clermont-Ferrand film festivalinde Canal+ ödülünü kazandığı) ve Alphonse Daudet'nin bir kısa öyküsünden uyarlanan “L'homme à la cervelle d'or” (Altın beyinli adam) filmlerini yönetiyor genç sinemacı.

Ardından birazdan detaylıca analiz edeceğimiz İlk uzun metrajlı filmi “Kalbini Görseydin ya da Kalbini görebilmek” (S i tu voyais son cœur ) prömiyerini 2017 Toronto Uluslararası Film Festivali 'nde Platform yarışmasında yapmış. Bu festivalin sanat yönetmeni Cameron Bailey,"Joan Chemla kişisel filmler yapan biri olarak uzun bir kariyere sahip olacak biri. Burada bireysel bir damga var." Diyerek övgüyle bahsetmiş Fransız yönetmenden.

Gelelim şaşırtıcı derinlikler ile donanmış olan filmine…

Joan Chemla'nın yönetmen koltuğundaki ilk uzun metrajlı filmi ingilizce ismiyle "If You Saw His Heart", Kübalı yazar Guillermo Rosales'in "Halfway House" romanından alabildiğince serbest şekilde perdeye uyarlanmış. Bir tür Film Noir ile romantik melodramın sınırlarında gezinen cesur bir deneme demek mümkün elbette. Oyunculuk performanslarında özellikle Gael García Bernal'in etkileyici rolüyle hayat verdiği Daniel karakteri üzerinden suçluluk, yalnızlık ve kendini yok etme arzusunun karanlık sularında yüzen bir anlatı sunuyor.

Ah otel odaları!

Çok kısa özet şöyle: En yakın arkadaşının kazara ölümünün ardından Daniel, kendini serseriler ve kayıp ruhlar için bir sığınak olan Metropole Hotel'de bulur. Suçluluk duygusuyla dolup taşan Daniel, yavaş yavaş etrafını saran şiddetin içine gömülür. Francine ile karşılaşması hayatına ışık tutar.

Ve ayrıntılara bakalım.

Film, en yakın dostunun ölümünden sonra Roma topluluğundan dışlanan Daniel'in, şehrin en berbat motellerinden birine sığınmasıyla başlıyor. Enteresan bir sinematografisi var Chemla’nın. Kimi zaman Kar-wai'nin "In the Mood for Love" ve "2046" filmlerini anımsatan lirik görsel estetiği, çoğunlukla da Jarmusch’un Stranger Than Paradise’ındaki Parliament Mavisi dışındaki Amerika’yı tasvir etmesi gibi kenar mahallelerde gezinip duruyor. Marsilya gettolarını filmin dekoru değil hikayenin asli bir unsuru gibi sunmayı başarıyor Fransız yönetmen. Karakter perspektifiyle bakacak olursak, Marine Vacth'ın canlandırdığı kırılgan Francine karakteriyle kesişen Daniel'in hikâyesini, Bukowski'vari bir atmosfer içinde anlatılıyor.

Filmin büyük bölümü, sinemada sık sık güneş ve denizle yıkanan bir şehir olarak fon olarak kullanılan Marsilya'nın güzelliğiyle tezat oluşturan bu kasvetli mekanda; belki de gerçek bir yeryüzü cehenneminde geçiyor. Sanırım yönetmen bununla izleyiciye bir huzur anı yaşatmayı değil, daha ziyade, misafirlerinin yalnızlığından ve yoksulluğundan yararlanan sadist bir otelcinin işlettiği marjinal bir sığınakta kalmayı kabul ederken, kendini kurtarmaya çalıştığı çingene gangsterlerin şiddetiyle karşı karşıya kalan karakterin iç kaosunu ortaya çıkarmaya çabalıyor. Öte yandan filmin ismi çok karanlık bir gerçekliği gizliyor, öyle ki bu tür bir karanlığa alışık olmayan izleyiciler en başından itibaren kendine zarar vermek ve mümkün olduğunca acı çekmek isteyen bir karakterin yolculuğunu takip etmekte zorlanabilir. Daha da fenası, kendini (çok) az ifade eden bir karakterin böylesine tutarsız davranışlarının nedenlerini anlamakta kesinlikle zorlanacaktır izleyici.

Filmi izlerken aklıma Necip Fazıl’ın meşhur “Otel Odaları” şiiri geldi.

“Atıyor sızıların, çıplak duvarda nabzı,

Çivi yaralarında, çivi yaralarında.

**

Ağlayın, âşinasız, sessiz, can verenlere,

Otel odalarında, otel odalarında!...”

Filmin en önemli özelliklerinden biri yönetmen Chemla’nın kronolojiyi bükümleyip, sıçramalı bir zaman akışı kullanması. Açıkçası daha filmin açılış sekansıyla beraber bilinçli olarak izleyiciyi yönünü bulmakta zorlayan, parçalı bir anlatım tercih etmesi. Ancak bu stilistik tercih, filmin genel derinliğine darbe vuracak boyutlara da ulaşıyor kimi zaman. Film, görsel şöleni ve atmosfer oluşturmada başarısına rağmen, karakter gelişimi ve duygusal bağ kurma noktasında bu sebeple epey eksik kalıyor.

Baş rol oyuncusu biraz daha övgüyü hak ediyor açıkçası. Zira Bernal'in performansı, filmin en güçlü yanlarından biri olarak öne çıkıyor. Gözleriyle bile hikâye anlatabilen aktör, minimal bir yaklaşımla çizdiği karaktere derinlik katmayı başarıyor. Filmin ismini oluşturan "If you saw his heart" (Kalbini görebilseydin) repliği, Bernal'in performansıyla anlam kazanıyor.

İzin verirseniz müzikal paleti ele alalım. Besteci Gabriel Yared'in (eserin ruhunu ne denli kavrayabildiği muamma) ilk film için ortaya koyduğu beste, vasat bir melodinin ötesine geçemiyor. Ancak filmin hakiki mücevheri, otelin kasvetli koridorlarında gezinen, şiddetin gölgesinde dans eden ve hiçbir sempati kırıntısı barındırmayan otelci rolündeki Karim Leklou'nun ürkütücü performansı. Bu dehşet verici karakterin yarattığı karanlık atmosfer, izleyicinin iliklerine kadar işliyor. Leklou'nun varlığı, ağır aksak ilerleyen ve karanlığın kollarına teslim olmuş senaryoya bir parça hayat üflerken, zihinsel çalkantıları içinde bocalan ana karakterin sınırlı perspektifinin ötesinde, çok katmanlı bir bakış açısı sunuyor.

Riskli kronoloji cesareti!

Biraz önce de belirttiğimiz gibi doğrusal olmayan bir kronolojisi var filmin, bu da dikkatini yitiren seyircinin bir anda hikayenin dışına fırlaması an meselesine dönüştürüyor. Çünkü Chemra zamanda ileri geri zıplarken seyirciye yardımcı olacak minik görsel detaylardan başka ipucu vermiyor. Bir yara izi, biraz koli bandı vs…

Filmin baş kahraman-lar-ının ilham kaynağının Rosales’in romanından ilham alındığı açık. Ancak yan karakterlerin yer yer karikatüre kaçan tiplemeleri filmin etkisini zedeler nitelikte. Sözgelimi Francine karakteri üzerinde daha derinleşmeyi hak ediyor. Demirkubuz’un Masumiyet’indeki karakterlere çok yakın duran bu tipoloji sanki hikayeye sonradan eklemlenmiş gibi duruyor nedense. Keza Daniel'in depresyonundan çıkışını sembolik olarak işaretleyen duygusal bir uyanışı… Bir dramatik yama gibi duruyor filmde!

Filmi derinlemesine analiz etseydik çok daha zengin vadilere açılmak mümkündü. One Flew Over the Cuckoo's Nest ve The Shining gibi klasiklere gönderme yapılarak ötekileştirilmiş karakterlerinin psikolojik derinliklerine dokunmaya çalışması. Ve fakat filmdeki bu tür biçimsel kaygılar nedeniyle yapılan göndermeler her zaman başarılı olmasa da yine de cesur bir çaba olarak görmek mümkün!

Evet belki bir baş yapıt değil şüphesiz ve tüm kusurlarına rağmen bir ilk filmden çok daha fazlası "If you saw his heart". Cesur, çarpıcı ve film bittikten sonra bile yanınızda taşıdığınız bir hikayeye sahip. Suçluluk ve kefaret kavramlarını yeteri kadar çizmiyor belki ama tam bir kayıp ruhların karanlık dünyası… Bir de uyarı, eğer ruhunuz depresifliğe yatkın ise, bu filmden biraz uzak durmak sizin yararınıza olacaktır!

English version

The edge is sharp!

 

In his lecture "On Other Spaces" (Des espaces autres) in 967, Michel Foucault uses an interesting concept: "heterotopias of deviation" or in the literature: "heterotopias of deviation".

This concept is innovative in that it provides a framework for understanding how modern societies manage and control individuals who deviate from established norms through specific spatial arrangements. In Foucault's theoretical framework, heterotopias are real places that exist within society but function as "counter-spaces", simultaneously reflecting, questioning and reversing other places within a culture. Unlike utopias, which are idealized but non-existent spaces, heterotopias are real physical spaces that function according to their own rules and systems. Foucault argues that primitive societies had "crisis heterotopias", sacred or forbidden places reserved for individuals in crisis (adolescents, menstruating women, the elderly) according to their society. In modern society, these have largely been replaced by heterotopias of deviance, designed to accommodate individuals who deviate from established norms.

These spaces are characterized by a few key features:

They harbor individuals whose behavior deviates from the norm.

They operate under their own system of rules and power relations.

They maintain strict boundaries between inside and outside.

They often have both punitive and rehabilitative functions.

They reflect society's attitudes towards deviance and normality.

They can be institutional spaces such as psychiatric hospitals, prisons, nursing homes, rehabilitation centers, correctional facilities, homeless shelters, addiction treatment centers; social spaces such as immigrant neighborhoods, ghettoized areas, living spaces of marginalized communities and even slum hotels...

Within heterotopias of deviance, power relations are particularly visible and intense. These spaces embody systems of surveillance, control and normalization that aim to change behavior and produce "docile bodies", what Foucault calls "disciplinary power".

Cuban writer Guillermo Rosales (1946-1993) is one of the most original and tragic figures of 20th century Latin American literature. Rosales struggled with schizophrenia throughout his life, fled the revolution, lived in exile and eventually committed suicide. His most important work "Boarding Home" (Spanish: "La casa de los náufragos") is considered one of the masterpieces of modern Cuban literature...

"Boarding Home", published in 1987, is Rosales' most important surviving work. The novel tells the story of a semi-autobiographical character named William Figueras and his experiences in a Miami nursing home. Figueras, like Rosales, is a fugitive from Cuba and a mentally ill writer.

An attentive reader will notice that the author has taken the "heterotopias of deviation" that Foucault once referred to as "heterotopias of deviation" as both social texture and dramatic backdrop for his novel. The novel is characterized by its use of simple and minimalist language, short and punchy sentences in the style of Hemingway, a direct and partly brutal realism, interior monologues and dream sequences.

Perhaps because of these characteristics, the novel was awarded the "Letras de Oro" prize by a jury that included Octavio Paz when it was published...

It was this damp and profound novel that inspired the first feature film by French filmmaker Joan Chemla. I realize that the introduction is long, but please allow me to give a little more background, because the phenomenon called "first film" is worth a little chit-chat!

The director in his purest form: First movie

From Nolan, the golden boy of Hollywood, to Tarantino, the rebel spirit of independent cinema... Do you know what they all have in common? Yes, you guessed it: That unsettling, exciting first movie experience, accompanied by sleepless nights and endless coffee.

Have a conversation with a director, ask them about their first movie. Their eyes will either light up or they will say with a slight sigh "oh those days...". Because the first film is the most naked, the most vulnerable, but perhaps the purest form of a director. Just like first love, clumsy but passionate, flawed but sincere...

Let's remember Nuri Bilge Ceylan; he stepped into the world of short films with "Koza", but dived into deep waters with "Kasaba". Using his own family as actors, working with minimal crew and equipment... Thinking about it now, perhaps the economic necessities of those days laid the foundations of the minimalist style we praise today.

"I have no money, but I have an idea!"... Is there any young director who hasn't said this phrase? Christopher Nolan shot his first movie "Following" on weekends. Why? Because everyone was busy during the week! The crew was more like a group of friends than a team behind the camera. But that movie became the business card of Nolan, who today shoots movies with multi-million budgets.

Everyone knows how Tarantino made "Reservoir Dogs"; he wrote the script while working in a video store and went door to door until Harvey Keitel noticed it. Now imagine Tarantino, a video store employee, waiting in the producer's office. Who knows what was going through his mind? But that restless young man is today one of the most original voices in cinema.

Do you know the most common trap young directors fall into? Trying to fit everything into one movie. As if they will never make a movie again... They try to cram all their ideas, dreams and stories into one movie! That's why first films are often either too ambitious or too personal.

Greta Gerwig's "Lady Bird", for example, is a semi-autobiographical first movie. Or how interesting was Robert Eggers' "The Witch", the guy literally reconstructed 1630s New England in his first movie! Isn't that crazy? But this madness, this courage, this naivety... That's what makes the first movies so special.

Now, of course, everything has changed. You can shoot a movie with a smartphone in your pocket. Sean Baker's "Tangerine" was shot on an iPhone, for example. But this time there is another problem: Anyone can make a movie! Digital democracy is great, but standing out from the crowd... That's the real challenge.

In short, the first movie is actually a director's manifesto. It is the manifesto of young people who sometimes shoot commercials or make wedding videos for a living, but at the same time struggle to realize that project they call "my movie". Sometimes clumsy, sometimes brilliant, but always sincere.

And maybe that's the most beautiful thing, the purity of that first step, the excitement of that first love. Just like Truffaut's "400 Blows" or Demirkubuz's "C Block"... Sometimes a first movie is not only a beginning, but also a masterpiece.

For this reason, those who have a close relationship with the history of cinema always keep an eye on the first films of new directors. Because behind those nervous, excited and passionate first steps, perhaps the great masters of tomorrow are hidden.

French director Joan Chemla's "Seeing Your Heart" (originally titled Si tu voyais son coeur) is about all the above-mentioned issues. First of all, it is the director's first feature film. Chemla has an interesting career path. After his early work in law and journalism, he wrote, produced and directed his first short film Mauvaise Route in 2008. He then directed Dr. Nazi, based on a short story by Charles Bukowski (for which he won the Canal+ award at the Clermont-Ferrand film festival) and L'homme à la cervelle d'or, based on a short story by Alphonse Daudet.

Her first feature film "If You Could See Your Heart or Being able to see your heart" (S i tu voyais son cœur), which we will analyze in detail in a moment, premiered in the Platform competition at the 2017 Toronto International Film Festival. Cameron Bailey, artistic director of this festival, said, "Joan Chemla is someone who will have a long career as a maker of personal films. There is an individual stamp here." He spoke highly of the French director.

Let's talk about the movie, which has surprising depths...

Joan Chemla's first feature film in the director's chair, "If You Saw His Heart" in English, is a loose adaptation of Cuban writer Guillermo Rosales' novel "Halfway House". Of course, it is possible to say that it is a brave experiment that hovers on the borders of Film Noir and romantic melodrama. In terms of acting performances, it offers a narrative that swims in the dark waters of guilt, loneliness and the desire for self-destruction, especially through the character of Daniel, brought to life by Gael García Bernal's impressive performance.

Oh, hotel rooms!

Here's a very brief synopsis: After the accidental death of his best friend, Daniel finds himself in the Metropole Hotel, a haven for vagrants and lost souls. Filled with guilt, Daniel slowly sinks into the violence that surrounds him. His encounter with Francine sheds light on his life.

And let's look at the details.

The movie begins with Daniel, ostracized from the Roman community after the death of his best friend, taking refuge in one of the worst motels in the city. Chemla has an interesting cinematography. At times its lyrical visual aesthetic is reminiscent of Kar-wai's In the Mood for Love and 2046, at others it wanders through the slums like Jarmusch's depiction of America out of Parliament Blue in Stranger Than Paradise. The French director manages to present the ghettos of Marseille as an essential element of the story, rather than a setting for the movie. From a character perspective, Daniel's story, which intersects with the fragile Francine character played by Marine Vacth, is told in a Bukowski-like atmosphere.

Much of the film takes place in this bleak location, perhaps a veritable hell on earth, contrasting with the beauty of Marseille, which is often used as a backdrop in cinema as a city bathed in sun and sea. I think the director is not trying to give the viewer a moment of tranquility, but rather to reveal the inner chaos of the character who, while agreeing to stay in a marginal refuge run by a sadistic hotelier who takes advantage of the loneliness and poverty of his guests, is confronted with the violence of the gypsy gangsters he is trying to save. On the other hand, the title hides a very dark reality, so much so that viewers who are not used to this kind of darkness may find it difficult to follow the journey of a character who from the very beginning wants to hurt himself and suffer as much as possible. Even worse, the viewer will certainly find it difficult to understand the reasons for such inconsistent behavior of a character who expresses himself (very) little.

The character of Francine is perhaps the only Francine character in the movie that is faithful to the novel, and perhaps the only character in the movie that is left faithful to the novel. 

While watching the movie, Necip Fazıl's famous poem "Hotel Rooms" came to my mind.

"Your aches and pains pulse on the bare wall,

Nail wounds, nail wounds.

**

Weep, the unfamiliar, the voiceless, the dying,

In hotel rooms, in hotel rooms!..."

One of the most important features of the film is the way director Chemla twists chronology and uses a jumpy time flow. Obviously, from the very opening sequence of the movie, he consciously prefers a fragmented narrative that makes it difficult for the viewer to navigate. However, this stylistic preference sometimes reaches to the extent of undermining the overall depth of the movie. Despite its success in creating a visual feast and atmosphere, the movie falls short in terms of character development and emotional connection.

Obviously, the lead actor deserves a little more praise. Bernal's performance stands out as one of the strongest aspects of the movie. The actor, who can tell a story even with his eyes, manages to add depth to the character he draws with a minimal approach. The line "If you saw his heart", which is the title of the movie, gains meaning with Bernal's performance.

Let's take the musical palette. Composer Gabriel Yared's score for the first film (it's unclear how much he grasped the spirit of the work) is nothing more than a mediocre melody. The real jewel of the movie, however, is the eerie performance of Karim Leklou as the hotelier who wanders the gloomy corridors of the hotel, dancing in the shadows of violence and without a shred of sympathy. The dark atmosphere created by this terrifying character gets into the bones of the viewer. Leklou's presence breathes a bit of life into the slow-moving and dark script, while offering a multi-layered perspective beyond the limited perspective of the main character who flounders in his mental turmoil.

Risky chronology courage!

As we mentioned before, the movie has a non-linear chronology, which makes it a matter of time before the audience loses its attention and is suddenly thrown out of the story. Because Chemra gives no clues other than tiny visual details to help the audience as she jumps back and forth in time. A scar, some duct tape, etc...

The protagonists are clearly inspired by Rosales' novel. However, the caricature-like characterizations of the side characters sometimes undermine the impact of the movie. For instance, the character of Francine deserves more depth. This typology, which is very close to the characters in Demirkubuz's Innocence, somehow seems like an afterthought in the story. Likewise, Daniel's emotional awakening, which symbolically marks his coming out of his depression... It looks like a dramatic patch in the movie!

If we had analyzed the film in depth, it would have opened up much richer valleys. The film tries to touch the psychological depths of its marginalized characters by referencing classics such as One Flew Over the Cuckoo's Nest and The Shining. And although the references made due to such formal concerns in the movie are not always successful, it is still possible to see it as a brave effort!

Yes, maybe not a masterpiece, but for all its flaws, "If you saw his heart" is much more than a first movie. It is bold, striking and has a story that you carry with you even after the movie is over. Maybe it doesn't draw the concepts of guilt and redemption enough, but it is a dark world of lost souls... And a warning, if you are prone to depressive moods, it would be in your best interest to stay away from this movie!

 

Ürkütücü bir kavram: “Hizmet Mürtedi!”

 

Önce had sınırlarımın idrakinde olduğumu ibraz edeyim.

Ahmet Kurucan Hoca, zekasına, ilmine, vicdanına hayran olduğum, hemen her sohbetinden, yazısından mutlaka kendime ait kazanımlarla çıktığım çok değerli bir alimdir benim gözümde. Gerek genel perspektifte inanca, özel olarak İslam ve din anlayışındaki dar kalıpları aşan bakış açısı benim için daima ufuk açıcı olmuştur.

Kurucan Hoca’nın birkaç gün önce yayınlanan Hizmet Mürtedi başlıklı yazısı benim için zihin açıcı olmanın ötesinde nice zamandır ertelediğim bir konuya tekrar yoğunlaşmama sebep oldu.

İzah edeyim.

Yıllar önce, henüz meş’um darbe olayları filan yaşanmadan, sanıyorum 17/25 Aralık olayları sonrasında Hizmet Haraketi’nin gördüğü baskı artık görünür katmana taşınmaya başladığında Fethullah Gülen hocaefendi bir sohbetinde, kendisine yöneltilen bir sorudan yola çıkarak “Hizmet Mürtedi” kavramı kullandığında, epey şaşırmakla beraber, konu ilgimi çekmiş ve kendimce hemen birtakım araştırmalarda bulunmuştum. Niyetim bu konuda kapsamlı bir çalış yapmaktı ama sonrasında yaşanan olaylar (darbe girişim, yurt dışına çıkış, aile ve sağlık sorunları vs) bu niyeti sürekli ertelememe sebep olmuştu. Ahmet Hoca’nın bu yazısı konuyla alakamı depreştirdi ve tekrar araştırmaya daldım. Birazdan okuyacağınız metin, 40-50 sayfalık şimdiye kadar hazırlanmış bir çalışmanın içerisinden bir bölümü ve Kurucan’ın yazısı üzerine eklediğim bazı bireysel kanaatimden oluşuyor.

Bundan sonra sağlığım ne kadar elverir bilmiyorum (Üç kalp krizi, 5 stent sonrası) ama Allah ömür verirse bu çalışmayı tamamlamak istiyorum.

Neyse girizgahı çok uzatmamak gibi bir niyetim her zaman oluyor. Mevzuya geçiyorum.

Fethullah Gülen'in 26 Aralık 2014 tarihinde "Liyakat ve İstihkak" başlıklı sohbetinde ortaya koyduğu "Hizmet Mürtedleri" kavramı, o günden bugüne nedense beklediğim tartışmaya sebep olmamıştı. Oysa ben hem şaşırmış, hem de paniklemiştim.  Bu kavram, 17-25 Aralık operasyonlarından hemen sonra, AKP iktidarının cemaate baskıyı maksimum düzeye çıkardığı, 15 Temmuz'a giden sürecin başladığı kritik dönemde söylenmişti.

Şimdi bu sohbetin üzerinden neredeyse 8 yıl geçtikten sonra Ahmet Kurucan’ın bu konuda yazdığı makale beni hem sevindirdi hem de şaşırttı.

Her zaman olduğu gibi Kurucan’ın metnini epey zihin açıcı bulmakla beraber, yazıya sinen o samimi “defans” havası, Hocaefendi’nin yazıyı okuma ihtimali göz önünde bulundurularak kaleme alındığı intibaını uyandırdı bende.

Evet, doğal olarak Kurucan’ın en önemli ilmi beslenme kaynağı Gülen idi, ancak böylesine çetrefilli mevzuda Kurucan’ın (haddimi aşarak söylüyorum) biraz daha cesurca davranmasını beklerdim.

Madem o böyle yapmadı, mahallenin delisi olarak benim topa girmemde bir sakınca yoktur, paylanacaksam ben paylanayım, ne yapayım!

Hemen şunu ifade edeyim; Ahmet Kurucan'ın "Hizmet Mürtedi" kavramına ilişkin analizi, benim zihnimde inşa ettiğim kuramsal çerçeve ile karşılaştırıldığında, önemli yöntemsel ve içeriksel farklılıklar sergiliyor. Kurucan'ın yaklaşımı, Michel Foucault'nun "söylem çözümlemesi" kuramındaki "savunmacı söylem" kategorisine dahil edilebilecek bir karakter taşımakta. Bu yaklaşım, kavramın eleştirel çözümlemesinden ziyade, kavramın meşrulaştırılması ve potansiyel olumsuz yorumlardan arındırılması üzerine odakladığını tahmin etmek zor değil elbette.

Nitekim Kurucan'ın analizi "bilginin laneti" metaforu ile başlıyor. Hemen söyleyeyim bu yaklaşım, epistemolojik açıdan sorunlu bir duruş sergiliyor. Karl Popper'in "bilimsel yöntem" kuramı çerçevesinde değerlendirildiğinde, bir kavramın potansiyel yanlış anlaşılma riski, o kavramın bilimsel değerini sorgulamak için yeterli bir gerekçe oluşturamaz. Keza Thomas Kuhn'un "bilimsel devrimler" kuramında da şahane şekilde vurguladığı üzere, yeni kavramlar her zaman mevcut paradigmalarla çelişki üretme potansiyeli taşıyor, ancak bu durum onların bilimsel geçerliliğini ortadan kaldırmıyor.

Kurucan'ın analizi, kavramın 18 Ocak 2015 tarihli kullanımını 17-25 Aralık operasyonları ve sonrası sürecin psikolojik etkisiyle açıklama girişiminde bulunyor ki, bu benim de kısmen katıldığım bir kanaat.

Ne ki bu yaklaşım, bazı geçerli noktalar içermekle birlikte, önemli metodolojik sorunlar barındırıyor ve bu sorunları hala aşabilmiş değilim.

İlk olarak, Kurucan'ın "spontane konuşma" hipotezi, kavramın 2018 yılında "Süvari de Yetim Kuheylan da" başlıklı sohbette yeniden ve daha sistematik şekilde kullanılması karşısında geçerliliğini yitiriyor. 25 Mart 2018 tarihli bu sohbet, Gülen'in "iman irtidadı", "İslam irtidadı" ve "hizmet irtidadı" şeklinde üçlü bir sınıflandırma yaptığını gösteriyor. Bu sistematik ve kategorik ayrım/yaklaşım, kavramın sadece anlık bir çağrışımın ürünü olmadığını, tersine zihinsel ve düşünsel bir çerçevenin parçası olduğunu ortaya koyuyor.

İkinci olarak, Kurucan'ın "maksadı aşan beyan" kavramlaştırması, yorumbilim kuramındaki "yazar merkezli yorum" yanlışına düşüyor. Kavramın sahibi Gadamer'in "ufukların kaynaşması" kuramına göre, bir metnin anlamı sadece yazarın kastıyla sınırlandırılamaz; metin kendi dinamik anlamsal yapısına sahiptir ve tarihsel bağlam içerisinde yeni anlamlar kazanabilir.

Kurucan'ın Ahmet Şahin'den aktardığı "düşünürken konuşan insan" tespiti de, kavramın sistematik kullanımını açıklamakta yetersiz kaliyor. Aristoteles'in "Retorik" eserindeki "deliberative rhetoric" (müzakereci söz sanatı) kuramı perspektifiyle bakacak olursak, bir alimin 70 yıllık konuşma deneyimi sonucu geliştirdiği kavramsal çerçevenin tesadüfi olmadığı açıktır.

Ayrıca Wittgenstein'ın "dil oyunları" kuramı perspektifinden ele aldığımızda, dini bir otoritenin kullandığı terminolojinin "yaşam biçimi" bağlamında sistematik bir anlam taşıdığını görürüz. Gülen'in hem 2015, hem 2018'de aynı kavramsal çerçeveyi kullanması, bu terminolojinin düşünce sisteminin organik bir parçası olduğunun ispatı mahiyetindedir.

Benim yıllardır zihin kazanıp kaynayıp duran ve Kurucan'ın "Hizmeti din yerine koyma" iddiasını kesin bir dille reddetmesi,bana göre epistemolojik açıdan oldukça sıkıntılı bir yaklaşım. Gerekçelerine girersem bu yazı okurun sabrını zorlayan bir hacme ulaşacak ki, bunu şimdilik istemiyorum.

Öte yandan Kurucan'ın "Kabre girdiğinizde Münker Nekir gelecek..." anekdotu üzerinden yaptığı çıkarım, metodolojik açıdan da "anekdotal delil" yanlışına düşüyor. Bilenler bilir meşhur (Hume’nındı sanırım) "tümevarım sorunu" kuramında ifade ettiği, tekil örneklerden genel sonuçlara ulaşmak epistemolojik açıdan pek kıymet ifade etmeyen bir şey.

Daha da önemlisi, benim zihnimde inşa ettiğim, "Hizmet Mürtedleri" kavramının işlevsel değeri, onun hizmeti din (İslam değil) yerine koyup koymadığından bağımsız olarak değerlendirilebilir. Max Weber'in "ideal tip" metodolojisi çerçevesinde, bu kavram toplumsal hareketlerdeki ayrışma dinamiklerini anlama konusunda açıklayıcı değer taşımakta.

Kurucan'ın "akılzede, kalbzede, zavallı" nitelendirmelerini dönemin psikolojik koşullarıyla açıklama çabası, kavramsal çözümlemenin psikolojik indirgeme naifliğini gösteriyor. Pirlerin piri Durkheim'in "sosyolojik açıklama"sı, toplumsal olguların açıklanmasında bireysel psikolojik faktörler için yeterli olmadığını söyler bize; çünkü yapısal ve kurumsal dinamiklerin de dikkate alınması gerekmekte.

Bana göre Kurucan'ın analizindeki en ciddi eksiklik, "Hizmet Mürtedleri" kavramının tarihsel doğrulamasını ve öngörücü değerini tamamen göz ardı etmesi. Zira konuşmanın yapıldığı tarihten Kurucan’ın bu metni kaleme aldığı tarihe kadar geçen süre zarfında yaşanan gelişmelere bakarsak, mezkur sohbet yaşanacakları kayda değer bir doğrulukla öngörmüş.

Kurucan'ın "gönüllülük esası" vurgusu, da kavramın eleştirel değeri konusundaki bir diğer tutarsızlıktır bana göre. Yanlış anlaşılmasın tutarsızlık Hizmetin tamamen gönüllülük esasına dayanması kısmında değil, "mürted" kavramının kullanılmasının neden olacağı rahatsızlık! Hatta bu durum, Kurucan'ın kendi mantığı içerisinde bile bir çelişki oluşturmakta.

Bu konuların uzmanı Simmel'in "sosyal form" kuramı, her sosyal yapının üyelik ve ayrılma dinamikleri üzerine kurulu kendi normları olabileceğini söyler. İşin kurucusunun tesis ettiği bir normu başkasının anlamsızlaştırması tuhaf bir oksimoronluk oluşturur. Bu normların tanımlanması ve adlandırılması ise, sosyal grupların doğal işleyişinin bir parçasıdır doğal olarak.

Plonje bir perspektife çıkarsak, Kurucan'ın genel yaklaşımı, Jürgen Habermas'ın "ideoloji eleştirisi" kuramındaki "sistematik yanılsama" kategorisine pekala dahil edilebilir. Malum olduğu üzere bu yaklaşım, eleştirel mesafeyi korumak yerine, mevcut yapıyı meşrulaştırma güdüsüyle hareket etmekte.

Diğer yandan Max Weber'in "değer nötrelliği" ilkesi açısından değerlendirildiğinde, ilmi bir çözümlemenin savunmacı kaygılardan arındırılması gerekmekte. Kurucan'ın analizinin bu yönünün sıkıntılı, hatta defolu olduğunu söylemek zorundayım.

Toparlıyorum; zihnimde -yaptığım pek çok araştırma neticesinde- kurguladığım "Hizmet Mürtedleri" kavramının çözümlenmesinde en azından şimdilik iki farklı metodolojik yaklaşım olduğunu söylemek bile benim için rahatlatıcı. Tekrar edecek olursam Kurucan'ın savunmacı-açıklayıcı yaklaşımına karşılık, benim zihnimde inşa ettiğim eleştirel-analitik yaklaşım, kavramın toplumsal hareket literatürüne katkısını ve kuramsal değerini daha kapsamlı şekilde ortaya koyuyor bence.

Yazıya dönecek olursak, bu bağlamda, Kurucan'ın hareket içerisindeki konumu ve duygusal bağlılığı, analizinin objektifliğini etkileyebilecek faktörler olarak dikkate alınmalı.

Son bir not; eğer yanılmıyorsam Ahmet Kurucan muhtemelen, Gülen’in 12 Mayıs 2020 tarihinde yaptığı çok önemli bir konuşmayı kaçırmış. Zira Hocaefendi bu konuşmasında aslında “Hizmet mürtedleri” kavramını adeta izah ediyor.  

 

 

Much more than a goal scorer!

Pelé

November 19th, 1969. A crowd of over 65,000 at the Maracana Stadium in Rio de Janeiro. The hosts, Vasco Da Gama, are hosting a very important opponent: Santos. In fact, there's an even bigger name than Santos: Pele.

When his name is announced, the Maracana stadium collapses.

Pele, who has already netted 999 times, is expected to score his thousandth goal here.

It's a historic day, because since the invention of soccer, no footballer on earth has come close to reaching this figure, let alone reaching it.

For the first time in its 70-year history, Vasco's own fans want a rival to score a goal.

In the first minutes of the match, as expected, Santos started to press, Pele, facing the goalkeeper with a through ball, lost his angle, but hit the ball, a little softly, Vasco goalkeeper Edgardo Andrada was in great form and kept it comfortably. Their own fans started booing their goalkeeper, Andrada was dumbfounded! In the second half Pele, this time from outside the penalty area, curled the ball outside the box with the outside of his right foot, the Vasco goalkeeper, at the risk of injuring his knee, flew like a tiger and cleared it off the crossbar with the outside of his right foot. The crowd went wild with rage.

Although Vasco scored an own goal (a Vasco defender headed the ball into his own net just as Pele was about to score), the match ended in a draw and the king of football did not score that day. This was undoubtedly due to the fact that the number 4 and 5 players of the home team abandoned the game and put Pele in their sights. Actually Brito, Dutra, Fidelis         and Jair Marinho, the Vasco Da Gama defense was a wall.

And the extra time

The moment came with 12 minutes to go, when Pele, entering the penalty area with a through ball, was caught between two opposing players and brought down. It's a cliché: the referee didn't hesitate to point to the penalty spot. Goalkeeper Andrada protested a lot, but the noise from the stands was deafening: Pele, Pele, Pele...

The Brazilian people, who had been suffering for years from the Mondgel Syndrome, which I will tell you about in a moment, had trampled on the love of the club, glorified the opposing goal scorer, wanted him to go down in history, and everyone had only one concern: "o milésimo", the historical witness to the "thousandth".

Pele tensed up as he planted the ball on the white dot. For a moment he thought to look around him. None of his teammates were around, and he turned back in amazement. The entire Santos team was lined up side by side on the midfield line, praying.

Pele hit the ball half a meter above the ground to the left of the goalkeeper, Andrada flew with all his might, he had anticipated the corner, he had managed to touch the ball, but he couldn't stop it from going into the net. As Andrada punched the grass in anger, all hell broke loose at the Maracana. Hundreds of journalists, photographers, TV journalists flooded the pitch, substitutes, technical staff, fans and so on, the pitch was full and the celebration of the goal lasted 24 minutes. 

One of the most important moments in the history of soccer, he went to the goal and took the ball between the nets and that ball is still considered sacred in Brazil today.
The scenes I have described are depicted in Netflix's new documentary Pelé.
The documentary is the result of an enormous archive search.
In addition to the fine workmanship, almost every living witness was interviewed. And of course, first and foremost with Pele, the hero of the documentary.
The documentary begins in an empty hangar as Pele, who has difficulty walking, slowly enters the frame and we learn the story from his mouth.
The Pele documentary starts by rewinding the movie a bit...
From the ghettos of Brazil, we learn about the poverty-stricken life of Pele, the painter's son of a father whose life is football.

Born in 1940 to a family of lumberjacks, the boy was named Edson Arantes do Nascimento Pele. A childhood spent in poverty with his two siblings, a professional soccer player father who was permanently unemployed... His name was Joao Ramos do Nascimento, his nickname was Dondinho (which doesn't sound very nice) and little Pele was called "son of Dondinho" for a long time. 

Dondinho played for junior teams and when Pele was 6 years old, he got the chance to sign for Atletico Mineiro, one of Brazil's big teams. The festive mood at home was short-lived, as he suffered a cruel blow in his first game and was injured, forcing him to end his career. From then on, he pinned all his hopes on his son. He becomes her first mentor and coach. And the unfortunate father finds a job as a cleaner in a hospital.

Pele, on the other hand, struggles to support his family by shining shoes until the age of 15.

Sometimes with a ball made out of old socks, sometimes with a grapefruit, Pele plays bounce ball, giving his foot a great agility.

These parts are not detailed in the documentary, after a general narration, the main story starts in 1956, when he joined the Santos club at the age of 15. We hear about the beginning of Pele's professional life from his teammate Pepe, who first discovered him. At the age of 16 he made the first team.

The event that changed his destiny was undoubtedly his call-up to the 58 World Cup squad. A tremendous happiness in the lumberjack family. Pele gets on a plane for the first time in his life and travels abroad for the first time. At the World Cup in Sweden, Brazil was not recognized. It was even seen as a bit of an average team. As Pele recounts his memories, he says that the Swedish children were amazed by the color and thought it was paint. When the journalists learned that there was a 17-year-old boy in the squad for the quarterfinals in Gothenburg, they made some rather obscene comments before the match.

Pele remembered his father's words: "Believe in yourself and remember, whatever your age, career, fame, you are all equal on the pitch!"

The ball comes into his lap in the penalty area, he does what he had done a thousand times before with a grapefruit, softens it with his knee, dives past the opponent and shoots... When Pele scores, the picture changes. Brazil, who beat Wales with this goal, are France's opponents in the semifinals.

Pele plays like a 40-year veteran and scores against France. And then another, and another. Brazil eliminates the arrogant French 5-2.

In the collective memory of the Brazilian people, the defeat to Uruguay in 1950.

The society feels a great sense of humiliation because of this. Losing the cup at home to another country, a Latin American country, has a huge impact on the country's self-confidence. Not just the 200,000 Brazilians who filled the Maracana stadium, but the whole country is traumatized.

Brazilian writer Neslon Rodriguez says that after this incident, Brazilian society suffered from a syndrome called "Mongrel Comlaxia".

So what is this Mongrel Complex?

Radriguez explained his concept as follows: "The feeling of inferiority that Brazilians voluntarily put themselves in compared to the rest of the world with the "Mongrel Complex". Brazilians are inverted Narcissus, spitting in their own image. Here is the truth: we cannot find personal or historical excuses for self-esteem."

There is still an urban legend that many people committed suicide by throwing themselves down at the Maracana stadium at the end of a match.

The Portuguese word for this complex is complexo de vira-lata, which translates as complexo de vira-lata, or stray dog complex.

The historical cycle will show that the Brazilians experienced a similar situation again in 2014 when they lost 7-1 to the Germans at the World Cup, again at home.

You can research the concept of "Cultural Shame" to understand the definition more closely.

Let's continue with our documentary. 

When Brazil, who had also eliminated France, faced Sweden in the final, all the players, with the exception of Pele, were very nervous. After Sweden's first goal, millions of Brazilians on the radio began to worry that history would repeat itself.

But heroes are heroes because they appear when they are needed most, and on the pitch the greatest hero in the history of soccer is born. Pele bounces the ball like a pair of intertwined socks, then, after beating his opponent, puts it in the corner. 1-1...

When hope blossoms, one grows... The Brazilian team shook off its humiliation and realized its strength. A few minutes after the first goal, Pele changed not only his personal history but also Brazil's fortunes with a header from Zagallo's cross. The Brazilian team won the final 5-2 and returned home as heroes. The country talks only about them, especially about Pele... 10 years of losers are over.

The documentary not only enriches the original match footage with interviews with the protagonists and witnesses, but also maintains continuity and increases curiosity.

In the documentary, we learn the unknown details of a well-known story.

A 17-year-old boy is changing the destiny of his country with his feet. 

What follows is a story of heroism. Pele has become the country's biggest brand, adding value to everything he touches. First and foremost to his club Santos. The club, which was ordinary and had not achieved much until that day, ran from success to success and its fame went beyond the borders of the country.

But life is not a straight line and no story continues in the same line of happiness. Pele also experiences great pain, hardship and despair.

Pele, who brought three of the four World Cups he participated in during his career to his country, for a period of time, his fate and the fate of his country were so parallel that Brazil was plunged into political and social chaos due to injuries and his withdrawal from football.

When General Medici consolidated his dictatorship in the late 60s, he made great use of soccer. And Pele, of course.

At this very moment, the world is embracing another political hero: Muhammad Ali Clay. Unlike Pele, Muhammad Ali refuses to be a political tool and is greatly admired. Pele, on the other hand, is criticized even in his own country for being a tool for a dictator. But he has his reasons.

Brazil owed a lot to Santos, Santos owed a lot to Pele, Pele owed a lot to Brazil... In this cycle of gratitude, Pele refuses to be a political figure. But he also refuses to be used by the state. When he goes all the way to the dictator's palace, he receives great criticism from the public.

In 1966, in the World Cup finals in England, Brazil played incredibly cruel football against their opponents. Within a week Brazil had 8 players, including Pele, out of the squad due to injury. Bulgaria, Hungary and Portugal were mercilessly crushed by the yellow and green team.

No matter how much Pele, the country's national symbol, ran away, he could not escape the coups. It was during this period that the fragile Brazilian society collapsed socially and economically. It was as if there was no hope without Pele.

When Pele announced his retirement from the national team, clouds of pessimism surrounded the country.

It was as if football was the glue that held society together, and when this failure led to Pele quitting the national team and then announcing that he was quitting football, social unrest broke out in Brazil in 1968. The Medici government declared martial law. The general saw pessimism as an opportunity to consolidate his dictatorship. 

The documentary does not act like Pele on these issues, but keeps its camera on the truth and tries to shed light on the history of the country beyond football. It talks about the peak of torture, murder, kidnappings, torture in prisons, repression, censorship and bans.

Directors Ben Nicholas and David Tryhorn (who we know from their documentaries on the famous athlete Danny Harris and the English soccer player Kenny Dalglish) While following Pele's life story, they also try not to miss the bigger picture.

Although side stories such as M. Ali and General Medici enrich the documentary in this respect, unfortunately, due to the time handicap, they are passed with small touches.

One of the most pleasant details is that the fatherly president of Santos at the time, Athiê Jorge Coury (who looks a lot like our late Süleyman Seba)

"As long as I am president, Pele will not be sold from Santos". Because according to Coury, Pele was a national treasure and national treasures could not be sold for any price.

Indeed, as soon as the Santos president changed, the new one, Vasco José Fae, gave the green light to Pele's transfer to America. Pele would try to save his body and soul, tired of being crushed under the weight of the world he lived in, by transferring to the Cosmos for 4 million dollars in 1975...

Between 1957-61, Pele scored 355 goals before he turned 21, a figure not reached by many scorers throughout their careers.

He scored 1284 goals for Santos, the team he played for until 1974.

By the time he retired from football in 1977, he had scored 1281 official goals in 1363 league games.

The number of goals he scored when he retired was much debated. Some say that Pele was lucky to have played football at a time when television was widespread and was the only channel in many countries. That's why many soccer players' goals were not included in the official literature. For some reason, the documentary prefers not to go into these issues. 

On the other hand

The biggest problem with the documentary is its duration.

The one and a half hour documentary is full in every sense of the word. However, the material that could have been a series of at least 8 episodes is either wasted or not touched upon at all, so to speak. For this reason, they tried to complete the story by including a considerable epilogue in the finale. As a moviegoer, we don't see the details of his adventure as an actor in the documentary, for example...

With all its flaws and beauties, Netflix's Pele is a great documentary. It offers both a historical perspective on our generation and a first-person account of a genuine hero.

Do not miss...

 

https://www.youtube.com/watch?v=KMyUnyxVB9Q

 

 

Bir golcüden çok daha fazlası

Pelé

19 Kasım 1969.. Rio de Janeiro'daki Maracana Stadyumu'nda 65 binin üzerinde bir kalabalık var. Ev sahibi Vasco Da Gama, çok önemli bir rakibi ağırlıyor: Santos. Aslında Santos’tan bile önemli bir isim var takımda: Pele.

İsmi anons edildiğinde Maracana stadı yıkılıyor adeta.

O güne kadar ağları 999 kez havalandırmış olan Pele’nin bininci golünü burada atması bekleniyor.

Tarihi bir gün, zira futbol keşfedildiğinden beri yeryüzünde hiçbir futbolcu bu rakama ulaşmak bir yana, yanına bile yaklaşamamış..

70 yıllık tarihinde ilk kez kendi taraftarı rakip bir oyununun gol atmasını istiyor Vasco’nun.

Maçın ilk dakikalarında beklenildiği gibi Santos bastırmaya başlıyor, ara topu ile kaleciyle karşı karşıya kalan Pele açısını kaybetmesine rağmen topu, biraz da yumuşak vuruyor, Vasco kalecisi Edgardo Andrada inanılmaz formdaydı ve bu topu rahatlıkla tuttu. Kendi taraftarları kalecilerini yuhalamaya başlamıştı, Andrada şaşkındı! İkinci yarı Pele bu kez ceza saha dışından sağ ayağının dışıyla topa dış falso verdi, top muaazzam bir kavis çizerek kaleye girerken Vasco kalecisi dizini sakatlama pahasına adeta bir kaplan gibi uçtu ve üst direğe paralel olarak gelecek kadar havalanıp topu çıkardı. Seyirci öfkeden çılgına dönmüştü.

Vasco bir golü kendi kalesine atmasına rağmen (Top tam Pele’ye gelecekken Vascolu defans oyuncusu topu kafayla kendi kalesine yollamıştı) maç berabere bitmiş, futbolun kralı o gün gol kaydedememişti. Bunda ev sahibi ekibin 4 ve 5 numaralı oyuncularının maçı bırakıp Pele’yi markaja almalarının da etkisi vardı şüphesiz. Aslında Brito, Dutra, Fidelis                ve Jair Marinho’dan oluşan Vasco Da Gama defansı adeta duvar olmuştu.

Ve uzatmalar…

Beklenilen an bitime 12 dakika varken geldi, bir ara topuyla ceza sahasına giren Pele, iki rakip oyuncunun arasında kalıp düşürülmüştü. Bir klişe; hakem tereddütsüz penaltı noktasını gösterdi. Kaleci Andrada çok itiraz etti ama tribünlerden sağır edici bir ses yükseliyordu: Pele, Pele, Pele…

Birazdan size anlatacağım Mondgel Sendromunun pençesinde yıllarca kıvranan Brezilya halkı, kulüp aşkını ayaklar altına almış, rakip golcüyü yüceltiyor, tarihe geçmesini istiyordu herkesin tek derdi vardı: " o milésimo " yani “Bininci”ye tarihi şahitlik etmek.

Pele topu beyaz noktaya dikip gerildi. Bir an için çevresine bakmayı akıl etti. Hiçbir takım arkadaşı yoktu etrafında, merakla geriye döndüğünde hayret etmişti. Santos takımının tamamı orta saha çizgisinde yan yana dizilmiş dua ediyordu.

Pele topu kalecinin sol tarafına doğru yerden yarım metre yüksekten vurdu, Andrada var gücüyle uçtu, topun gideceği köşeyi tahmin etmişti, topa dokunmayı başarmıştı ama filelere gitmesine engel olamamıştı. Andrada öfkeyle çimleri yumruklarken Maracana’da kıyamet kopmuştu bile. Yüzlerce gazeteci, fotoğrafçı, televizyoncu sahaya doluştu, yedekler, teknik ekip, fanatikler filan derken saha tamamen dolmuştu ve gol sevindi 24 dakika sürmüştü.

Futbol tarihinin en önemli anlardan biri, kaleye gidip ağların arasından topu aldı ve o top bugün hala Brezilya’da kutsal kabul ediliyor.

Bu tasvir ettiğim sahneler Netflix’in yeni belgeseli  Pelé’de anlatılıyor.

Belgesel muazzam bir arşiv taramasıyla ortaya çıkmış.

İnce işçiliğe ilave olarak hayatta olan neredeyse tüm şahitler ile röportaj yapılmış. Ve tabi en başta belgeselin kahramanı Pele ile.

Belgesel boş bir hangarda yürüme zorluğu çeken Pele’nin ağır ağır çerçeveye girmesiyle başlıyor ve biz hikayeyi onun ağzından öğreniyoruz.

Filmi biraz geriye sararak başlıyor Pele belgeseli…

Futbol ile uğraşan bir babanın hayatı futbol olan boyacı oğlu Pele’nin sefaletle dolu yaşamından kesitleri Brezilya gettolarından öğreniyoruz.

Oduncu bir ailenin torunu olarak 1940 yılında doğan çocuğa Edson Arantes do Nascimento Pele ismini koyuyorlar. İki kardeşiyle beraber yokluk içinde geçen çocukluk, sürekli işsiz kalan profesyonel bir futbolcu baba… İsmi Joao Ramos do Nascimento, lakabı Dondinho (pek hoş anlama gelmiyor) ve küçük Pele uzun süre “Dondinho’nun oğlu” olarak çağırılıyor.

Küçük takımlarda oynayan Dondinho, Pele 6 yaşındayken Brezilya’nın büyük takımlarından Atletico Mineiro ile sözleşme şansı yakalıyor. Evde bayram havası kısa sürüyor zira ilk mazında çok zalimce bir darbeye maruz kalıp sakatlanıp kariyerini noktalamak zorunda kalıyor. O andan itibaren tüm umutlarını oğluna bağlıyor. İlk akıl hocası ve antrenörü oluyor. Ve bir hastanede temizlikçi olarak iş bulabiliyor bahtsız baba.

Pele ise ayakkabı boyacılığı ile ailesine destek olma çabasında 15 yaşına kadar geliyor.

Bazen eskimiş çoraplardan yaptığı top ile bazen bir greyfurt ile top sektirmece oynayarak ayağına müthiş bir kıvraklık kazandırıyor Pele.

Bu kısımlar belgeselde ayrıntılı geçmiyor, genel bir anlatımdan sonra esas hikayeyi 1956 yılında, 15 yaşında Santos kulübünün seçmelerine katılmasıyla başlatıyor. Onu ilk keşfeden takım arkadaşı Pepe’den dinliyoruz Pele’nin profesyonel hayatının başlangıcını. 16 yaşında A takıma geçiyor.

Kaderini değiştiren olay ise 58 Dünya Kupası kadrosuna çağırılması şüphesiz. Oduncu ailesinde muazzam bir mutluluk. Hayatında ilk kez uçağa biniyor Pele ve ilk kez yurt dışına çıkıyor. İsveç’te yapılan Dünya kupasında Brezilya tanınmıyor. Hatta biraz averaj takımı olarak görülüyor. Pele, hatıralarını naklederken İsveçli çocukların rengine hayret ettiklerini ve boya zannettiklerini aktarıyor. Göteborg’daki çeyrek finaline çıkarken kadroda 17 yaşında bir gencin olduğunu öğrenen gazeteciler epey müstehzi yorumlar yapıyorlar maç öncesinde.

Pele’nin aklında babasının sözleri: “Kendine inan ve unutma, yaşı, kariyeri, ünü ne olursa olsun sahada hepiniz eşitsiniz!”

Ceza alanında kucağına doğru gelen topu, o güne kadar binlerce kez greyfurtla yaptığı gibi yapıyor, diziyle yumuşatıp, rakibin yanından atıp geçiyor ve şut… Pele golü atınca manzara değişiveriyor. Bu golle Galler’i deviren Brezilya yarı finalde Fransa’nın rakibi.

Pele 40 yıllık tecrübeli futbolcular gibi oynuyor ve Fransa’ya da golünü atıyor. Ardından bir daha, bir tane daha. Brezilya, kibirli Fransızları 5-2 ezerek eliyor.

Brezilya halkının toplumsal hafızasında 1950 yılında Uruguay’a yenilmeleri.

Toplum bundan dolayı müthiş bir eziklik hissediyor zira. Kendi evlerinde kupayı başka, üstelik bir Latin Amerika ülkesine kaptırmak ülkenin kendine olan güvenini sarsacak kadar büyük bir etki oluşturuyor. Maracana stadını dolduran 200 bin Brezilyalı değil, tüm ülke büyük travma yaşıyor.

Brezilyalı yazar Neslon Rodriguez, bu olay sonrasında Brezilya toplumunun “Mongrel Komlpeksi” denilen bir sendroma yakalandığını söylüyor.

Peki nedir bu Mongrel Kompleksi?

Radriguez kavramını şöyle açıklıyordu: “"Mongrel Kompleksi" ile Brezilyalıların dünyanın geri kalanına kıyasla gönüllü olarak kendilerini koydukları aşağılık hissi. Brezilyalılar, kendi imajlarında tüküren ters Narcissus'tur . İşte gerçek: benlik saygısı için kişisel veya tarihsel bahaneler bulamıyoruz.”

Maracana stadyumunda maç sonunda epey insanın kendini aşağı atarak intihar ettiği şeklinde bir şehir efsanesi halen söylenir.

Kibarcası melezlik kompleksi olan ve Portekizce; complexo de vira-lata denen bu kompleksin tam karşılığı sokak köpeği kompleksidir.

Tarihsel döngü Brezilya halkının benzer bir durumu 2014’te yine ev sahibi oldukları dünya kupasında Almanlara 7-1 kaybettiklerinde tekrar yaşadıklarını gösterecektir.

Tanımı daha yakından anlayabilmek için “Kültürel Utanç” kavramını araştırabilirsiniz.

Biz belgeselimize devam edelim.

Fransa’yı da ekarte eden Brezilya finalde ev sahibi İsveç ile karşı karşıya geldiğinde Pele hariç tüm futbolcularda büyük bir tedirginlik vardır. İsveç’in attığı ilk gol sonrasında radyo başındaki milyonlarca Brezilyalı tarihin tekrar edeceğinden endişe duymaya başlamıştır.

Ancak kahramanlar en çok ihtiyaç duyuldukları anda ortayla çıktıkları için kahramandırlar ve sahada futbol tarihinin en büyük kahramanı doğmaktadır. Pele, topa adeta iç içe sarılan çoraplar gibi sektirir, rakibini geçtikten sonra köşeye bırakır. 1-1…

Umut yeşerince, insan büyür… Brezilya takımı ezikliğini üzerinden atmış, gücünü fark etmiştir. İlk golden birkaç dakika sonra Zagallo’nun ortasına kafasıyla yaptığı aşırtma vuruşuyla sadece kişisel tarihini değil, Brezilya’nın talihini de değiştirir Pele. Finali 5-2 kazanan Brezilya takımı ülkesine kahraman olarak döner. Ülke sadece onlardan, özellikle Pele’den bahsediyordur… 10 yıllık eziklik atılmıştır artık.

Belgesel orijinal maç görüntülerini kahramanlar ve şahitler ile yaptığı söyleşilerle sadece zenginleştirmiyor, büyük bir merak unsuru ile devamlılığı sağlıyor, merakı artırıyor.

Bilinen bir hikayenin, bilinmeyen ayrıntılarını öğrenerek ilerliyoruz belgeselde.

17 yaşındaki bir genç ülkesinin kaderini ayaklarıyla değiştiriyor adeta.

Sonrası bir kahramanlık öyküsü. Ülkenin en büyük markası haline gelen Pele, dokunduğu her şeye değer katıyor. Başta kulübü Santos’a. O güne kadar sıradan ve pek bir başarısı olmayan kulüp, başarıdan başarıya koşup, ünü ülke sınırlarını aşıyor.

Ancak hayat düz bir çizgi gibi seyir etmiyor ve hiçbir hikaye, aynı mutluluk çizgisinde devam etmiyor. Pele de büyük acılar, sıkıntılar, umutsuzluklar yaşıyor.

Kariyeri boyunca katıldığı 4 dünya kupasının üçünü ülkesine getiren Pele, bir dönem kendi kaderiyle ülkesinin kaderini o kadar paralel yaşıyor ki, sakatlıklar ve futboldan uzaklaşmasıyla Brezilya siyasal ve toplumsal kaosun içine sürükleniyor.

General Medici 60’ların sonunda diktatörlüğünü pekiştirirken futbolu çok iyi kullanıyor. Ve tabii Pele’yi de.

Tam bu esnada dünya başka bir siyasi kahramanı kucaklıyor: Muhammed Ali Clay. Muhammed Ali Pele’nin aksine siyasetin malzemesi olmayı reddediyor ve büyük takdir topluyor. Pele ise ülkesinde bile diktatöre malzeme olduğu için eleştiriliyor. Ancak kendince haklı nedenleri de var.

Şöyle; Brezilya Santos’a çok şey borçluydu, Santos ise Pele’ye, Pele de Brezilya’ya… Böyle bir minnet döngüsünde siyasi figür olmayı reddediyor Pele. Ancak devletin kendisini kullanmasına da ses çıkarmıyor. Diktatörün ayağına kadar sarayına gidince halktan büyük eleştiri alıyor.

1966 yılında İngiltere’deki Dünya Kupası finallerinde rakipleri Brezilya’ya karşı inanılmaz zalimce futbol oynadı. Pele dahil olmak üzere bir hafta içinde 8 futbolcusunu sakatlık dolayısıyla kadro dışı bıraktı Brezilya. Bulgaristan, Macaristan ve Portekiz acımadan kırıp geçti Sarı-Yeşilli takımı.

Ülkenin ulusal sembolü Pele ne kadar kaçarsa kaçsın darbelerden kurtulamadı. Kırılgan Brezilya toplumu sosyal ve ekonomik olarak çöküntüye bu dönemde girdi. Pele yoksa umut yoktu sanki.

Pele milli takımı bıraktığını açıklayınca karamsarlık bulutları ülkeyi çepeçevre kuşatmıştı.

Sanki toplumu bir arada tutan futboldu ve bu başarısızlık Pele’nin önce milli takımı bırakması ardından futbolu bırakacağını söylenmesi üzerine 68 de brezilya toplumsal karışıklık başlamıştı. Medici yönetimi sıkıyönetim ilan etti. General diktasını konsolide etmek için karamsarlığı fırsat olarak görmüştü.

Belgesel bu konularda Pele gibi davranmayıp gerçeğe tutuyor kamerasını ve futbolun dışında ülke tarihine de ışık tutmayı deniyor. İşkence cinayet adam kaçırmaların zirveye tırmanması, hapishanelerdeki işkenceleri, baskı, sansür ve yasakları dile getiriyor.

Yönetmenler Ben Nicholas ve David Tryhorn (Ki onları daha önce ünlü atlet Danny Harris ve İngiliz futbolcu Kenny Dalglish belgesellerinden tanıyoruz.) Pele’nin hayat öyküsünü takip ederken, bir yandan büyük resmi de ıskalamamaya çabalıyor.

M. Ali, General Medici gibi yan öyküler bu yönüyle belgeseli zenginleştirmekle beraber, süre handikapından dolayı küçük dokunuşlarla geçiyor maalesef.

En hoş ayrıntılardan biri ise Santos’un o dönemki babacan başkanı Athiê Jorge Coury’nin (Ki bizim rahmetli Süleyman Seba’ya çok benziyor)

“Ben başkan olduğum sürece Pele Santos’tan satılmayacaktır” demesiydi. Çünkü Coury’e göre Pele milli bir hazineydi ve milli hazineler hiçbir bedel karşılığı satılamazdı.

Nitekim Santos başkanı değişir değişmez, gelen yeni başkan Vasco José Fae Pele’nin Amerika’ya transferine yeşil ışık yaktı. Pele yaşadığı dünyanın ağırlığı altında ezilmekten yorgun düşen beden ve ruhunu 1975’te 4 milyon dolara Cosmos’a transfer olarak kurtarmayı deneyecekti…

1957-61 yılları arasında 21 yaşına girmeden 355 gole imza atmıştı Pele, birçok golcü kariyeri boyunca bu rakama ulaşamıyordu.

1974 yılına kadar oynadığı Santos takımında tam 1284 gol atmıştı.

1977’de futbolu bıraktığında, 1363 lig maçında attığı resmi gol sayısı 1281’e ulaştı.

Futbolu bıraktığında ulaştığı gol sayısı çok tartışıldı. Kimine göre Pele, televizyonun yaygınlaşması ve pek çok ülkede tek kanal olması döneminde futbol oynadığı için çok şanslıydı. Pek çok futbolcunun attığı gol bu yüzden resmi literatüre girmemişti. Belgesel bu konulara girmemeyi tercih ediyor nedense.

Öte yandan…

Belgeselin en büyük sıkıntısı süresi.

Bir buçuk saatlik belgesel her anlamıyla dolu dolu. Ancak en az 8 bölümlük bir seri olabilecek malzeme tabiri caizse ya harcamış ya hiç değinilmemiş. Bu sebeple finale hatırı sayılır bir epilog konularak hikaye tamamlanmaya çalışılmış. Bir sinemasever olarak onun aktörlük macerasının ayrıntılarını göremiyoruz belgeselde mesela…

Tüm eksiklikleri ve güzellikleriyle Netflix’in Pele’si muhteşem bir belgesel. Yaşadığımız kuşağa hem tarihsel bir perspektif sunuyor ve sahici bir kahramanın öyküsünü birinci ağızdan kayda geçiriyor.

Kaçırmayınız…

 English Version

https://www.youtube.com/watch?v=KMyUnyxVB9Q