Vecihi Hürkuş’un hazin hikayesi

Senaryosu Sadık Şendil tarafından yazılan, Ertem Eğilmez'in yönettiği 1977 yapımı Gülen Gözler filmini hepimiz en az bir kez izlemişizdir. Oradaki ‘çılgın damat adayı' tiplemesindeki Vecihi'yi Şener Şen başarıyla canlandırmıştı. Hani şu ‘pırpır'ıyla sevdiği kızın evinin üzerinde uçarken ortalığı birbirine katan sakar âşık! Esasen yaşamış, gerçek bir karakter ustalıkla eklemlenmişti hikâyeye. Vecihi, pek çok ilkleri yapmış çılgın bir havacımızdı. Dün, Kadıköy Kızıltoprak'ta Vecihi Hürkuş Anıtı açıldı.

Vecihi Hürkuş, hayatı macera ve enteresanlıklarla dolu muhteşem bir adam aslında. 73 yıllık ömründe, birden fazla hayata ancak sığabilecek serencamı var Hürkuş’un. İtiraf etmek gerekirse, Vecihi’nin hayatının başlı başına filme alınmasını yıllardan beri hep istemiş, bu işi yapabilecek dostlarımın her birine en az bir kere bundan bahsetmişimdir.

18 Ocak 1896'da Dersaadet'te doğan Vecihi, orta halli ama kalabalık bir ailenin mensubu. Üç yaşında iken gümrük memuru babasını kaybediyor ve çocukluğu amcalar, halalar, enişteler, yengeler, ağabeyler ve ablaların içinde geçiyor. 1912'de (16 yaşında) Balkan Harbi'ne eniştesi Kurmay Albay Kemal Bey'in yanında gönüllü olarak katılıyor ve harbin sonunda esir kampına kumandan oluyor. Ama çocukluktan beri içinde hep ‘Tayyareci' olmak var. Yaşı küçük olduğundan makinist mektebine alıyorlar Vecihi'yi, buradan Küçük Zabit (Gedikli/Astsubay) olarak mezun oluyor. Makinist olarak Birinci Dünya Savaşı'nda Bağdat cephesine gönderiliyor sonra. Orada 2 Şubat 1916 tarihinde bir uçak kazasında yaralanarak İstanbul'a dönüyor.

Yeşilköy'deki Tayyare Mektebi'ne girerek tayyareci hayallerini gerçekleştiriyor. 1917 sonbaharında Kafkas Cephesi'ne, 7. Tayyare Bölüğü'ne atanıyor ve bir Rus uçağı düşürerek Kafkas Cephesi'nde uçak düşüren ilk tayyareci oluyor. Ancak Ekim 1917'de Ruslar düşürüyor uçağını, teslim etmemek için kendi eliyle ateşe veriyor uçağını ve bu olay onda büyük acıya neden oluyor.

Esir olarak Hazar Denizi'ndeki Nargin Adası'na gönderilince, kısa süre sonra adadan yüzerek kaçıyor pilot Vecihi. İran'da karaya çıkıyor ve 2,5 ayda yaya olarak Süleymaniye üzerinden Musul'a geliyor. İstanbul'a ancak harbin sonlarında dönüyor ama yine cepheden cepheye koşup, İstiklal Harbi'ne hemen her cephede katılıyor. Sonrası film şeridi gibi… İlk sivil pilot oluyor, ilk uçağı yapma hikâyesi enteresan.

Ganimet olarak Yunanlılardan ellerine geçen pek çok motordan yararlanarak projesini hazırlayıp ilk uçağı Vecihi K VI'yı imal ediyor. Uçağı için uçuş müsaadesi isteyince, uçabilirlik sertifikası için bir teknik heyet oluşturuluyor, ancak teknik heyetin içerisinde tayyareyi uçuracak ve kontrol edecek personel bulunmadığından gecikiyor. Sonunda teknik heyetten birinin "Vecihi, biz sana bu lisansı veremeyiz, uçağına güveniyorsan atla, uç, bizi de kurtar" sözü üzerine Hürkuş,  28 Ocak 1925'de uçağı Vecihi K VI ile ilk uçuşunu yapıyor.

İlk Türk uçağını yapıyor ve kendi ismini koyuyor; Vecihi! İzin almadan uçtuğu için cezalandırılıyor ve başlıyor talihsizliği.

İzin almadan uçtuğu için cezalandırılınca, istifa ederek hava kuvvetlerinden ayrılıp Ankara'ya gidiyor ve kurulmakta olan Türk Tayyare Cemiyeti'ne (T.T.C.) katılıyor. Hürkuş, yaptığı uçağını geri alıp, T.T.C.'nin bağış toplama faaliyetlerinde kullanarak halka havacılık sevgisini aşılamak istiyor ama uçağını geri almayı başaramıyor.

Dahiyane bir fikir daha geliyor aklına, bağış toplamak için bir madalya tüzüğü hazırlıyor. Bağışa göre bronz, gümüş, altın ve elmaslı madalya verilecek, 10.000 TL bağışlayanın adı da alınacak uçağa ad olarak verilecek. Türk Tayyare Cemiyetine ilk yardım Ceyhan ilçesinden gelmiş, 10.000 TL telgrafla bağışlanmış, alınan ilk uçağa da Ceyhan adı veriliyor.

Film gibi bir hayat

Hürkuş'un uçakla yurtiçi bağış gezileri de bu uçakla başlıyor.

Yurtdışına eğitime ve savaş uçağı üretimi kurslarına gönderilince Avrupalıların uçaklarındaki eksiklikleri görüp bunu rapor ediyor. Devlet eli ayağı durmayan kıpır kıpır bu adamı bir türlü durduramayınca hep pasif görevler verir ama Vecihi iki ay ücretsiz olarak uzatıp Kadıköy'de bir keresteci dükkânını kiralayarak, üç ay içinde ilk Türk sivil uçağını, aslında ikinci uçağı Vecihi XIV uçağını yaptığında tarih 1930'dur.

Mütevazı cenaze namazı

Gösteri uçuşu devlet yetkilileri tarafından pek beğenilmesine rağmen Vecihi'ye uçuş izni verilmiyor nedense. İlk havayolu kargosunu, ilk havacılık reklamcılığını, ilk sivil hava taşımacılığını hep Vecihi yapar. Ancak takdir göreceği yerde, hep engelle karşılaşır, maddi/manevi davalarla karşı karşıya kalır ve perişan olur. Bunun üzerine 29 Ekim 1936'da yeğeni Eribe'nin paraşütünün açılmaması nedeniyle düşüp şehit olması onu tamamen yıkar. 1954'te kurduğu (ilk sivil) Hürkuş Hava Yolları sudan bahanelerle kapatılır, Ziraat Bankası'ndan çok büyük kredi aldığı için çok zor durumda kalır. Hayatının sonlarında çok sıkıntı çekmiş, borçlandırılmış, icra takipleri, davalar nedeniyle vatana hizmet tertibinden kendisine bağlanan çok yetersiz maaşına bile haciz konulmuştur.

16 Temmuz 1969'da, Apollo 11 Ay'a indiği gün, hüzün ve yokluk içinde hayata gözlerini yumar Vecihi Hürkuş. Mekânı cennet olsun.

Acı Reçete: Prospektüs niyetine!

Belgeseller enteresan oluyor ama en çok beyin ile ilgili belgeseller ilginç gelir bana. Sırf bu meseleyi anlatan bir dizi film vardı; 3 LBS. Başlı başına bir muamma olan ve modern bilimin tüm imkanlarına rağmen bütün sırları henüz çözülememiş olan beyin, bazı zamanlar insanın en büyük düşmanı sayılabiliyor. Ve beynin insanoğluna oynadığı oyunlar kimi zaman çok acımasız da olabiliyor.

Amerikalı yazar Scott Z. Burns ilginç biri. Onu The Bourne Ultimatum filminden hatırlayacaksınız. Ancak esas marifeti bu değil. Burns, bundan yaklaşık on yıl önce New York’taki bir hastanenin psikiyatri kliniğinde bulunmuş ve buradan yola çıkarak Wonderland dizisi için bölüm yazdı. Steven Soderbergh ile tanışmasından sonra son üç projeyi beraber yaptılar: Informant, Contagion ve Side Effects.

“Yan etki” anlamına gelen Side Effects, nedense ülkemizde “Acı Reçete” ismiyle gösterimde. Konusu ve türü itibarıyla pek bir yenilik içermeyen hikayeye sahip. Şöyle: New York’ta üst düzey bir yaşam süren Emily ve Martin çiftinin evliliği, Martin’in borsa yolsuzluğu yüzünden hapse girmesiyle sarsılır. Şatafatlı yaşamı bırakıp, mütevazı bir hayata geçmek zorunda kalan Emily, kocasını beklediği 4 yıl içinde, içten içe yaşadığı büyük sıkıntıyı hep bastırır. Martin’in tahliyesiyle ruhunda ve beyninde gizledikleri bir şekilde dışarı taşar ve intihara meyletmeye başlar. Pek sık görülmeyen bir yöntem ile hayatına son vermek isteyen genç kadına psikiyatrist Jonathan yardım eder. Doktorun telkini ile yeni denenmekte olan bir anti-depresanı kullanmayı kabul eden Emily, iyileşeceği yerde günden güne kötüye gider.

Acı Reçete, bu tür filmlerin temel olmazsa olmazı olan ‘tutuculuk’ mesajını hep bir kenarda bulundurmayı ihmal etmeyen bir film. Modern yaşamın ve tüketimin sarstığı ruhları, pek de provokatif olmayan bir dil ile olabildiğince ölçülü ve dengeli anlatan yönetmen Steven Soderbergh, en büyük koz olarak şaşırtmacayı kullanıyor. Bu nedenle klişe gibi görünen senaryo, sert virajlara giriyor.

Film, Emily’nin ilacın etkisiyle işlediği büyük bir suç sonrasında aniden istikamet değiştiriyor, başkalaşıyor. Görünen suç ve suçlunun arkasına bakmayı deneyerek, gerçek suçluyu sorgulamaya imkan arıyor. Finale doğru ise tekrar kırıyor direksiyonu. Tam da ‘Her şey iyi gidiyor’ derken klişenin sığ sularına tekrar dönüyor ve yeni bir sürprizle seyirciyi yine şaşırtarak koyuyor noktayı. Bunu yapmasının en önemli sebebi ise, film ürettiği toplumun en çok da bu konulardaki muhafazakarlığı. Kendini riske etmeyen yönetmen, adeta izleyiciye ‘ne yaparsan yap, tahmininde yanılacaksın’ testi uyguluyor.

Olaya eklenen ‘entrika’ dozu, bir ara esas meseleyi unutturacak boyuta kadar ulaşıyor. Filmin başlangıç argümanları ve seyircinin beklentilerine cevap vermek bir yana, bunları unutturmada tipik Hollywood klişelerine sığınıyor. İlaç endüstrisinin bidayetinden beri tartışmasının yaşadığı, paradoksa; ‘insanlığın iyiliği için birkaç insan feda edilebilir mi?’ kadim tartışmasına kendi hikayesi çerçevesinde yaklaşıp, bunu çok büyük bir etik ve epik mücadeleye çevirmeden yapan yönetmen Soderbergh, meseleye nokta koymak gibi bir derdi de taşımıyor. Film ‘insan beyni sağlam bir düşmandır’ tezinden, ‘doktor civanım’ basitliğine avdet ediyor.

Oysa Anti-Depresanlar çağdaş insanlın en önemli meselelerinden... Modern tıbbın sonradan keşfettiği pek çok yeni hastalığa dair bir şeyler söyleyebilme imkanı varken, bir noktadan sonra ‘ne haliniz varsa görün’ diyerek entrika havuzuna çivileme atlamak filmin en büyük hayal kırıklıklarından biri. Psikiyatri ve suç gibi birbirine çok yakışan iki başlığı ele almak gerçekten akıllıca olsa da, meseleyi yarı yolda bırakıp dümeni başka sulara kırmak –tercih meselesi olarak saygı duyulsa da- hiç de hoş durmamış.

Her ne kadar final kısmı ile hayal kırıklığı oluştursa da bir gerçek her zaman var: Steven Soderbergh yaşayan en iyi yönetmenlerden biri ve ele aldığı konu ne olursa olsun ortaya nev-i şahsına münhasır bir film çıkıyor.

Acı Reçete, yüklendiği diyaloglar ve karakter derinleşmelerinden dolayı sıklıkla mekandan kopuyor. Bu nedenle yer yer bir sinema filminden ziyade ‘oyun’ hissiyatı vererek orijinal metinle bağını koparmıyor, koparamıyor.

Filmin oyunculukları fena değil. Emily karakterini oynayan Rooney Maara, abartısız oyunculuğuyla göz doldururken kadroya ‘celebrity’ kontenjanından katılan Catherine Zeta-Jones oynamak için değil, bulunmak için gibi duruyor Acı Reçete’de.

Filmin bir de trajik alt mesajı var; Side Effects modern aileye diyor ki, eşinizle asla mutfakta tartışmayın, ikinizden birinin sırtına ekmek bıçağının saplanma ihtimali çok yüksektir. Ve şöyle sesleniyor adeta; beyninize iyi davranın, zira beyin hiç de iyi bir düşman değildir!

Son olarak iki not düşelim. Filmde adı geçen (Ablixa) ilacı ciddiye almayın, zira uydurmadır. Karşınıza çıkacak olan web sitesi de film yapımcıları tarafından oluşturulmuş sahte sitedir. Yönetmen Steven Soderbergh, Side Effects’in son filmi olacağını, yani bu mesleği bıraktığını söyledi. Gerçi zaten sanatçılara bu yönden pek güven olmaz ama Acı Reçete’nın hiç de iyi bir ‘son film’ olduğunu söyleyemeyiz!

Sensin kelebek!

“Kebelek!" diyor çocuk,

öyle güzel diyor ki, uçası geliyor insanın.

              Susturuyor çocuk, gülüyor sonra.

         Anlıyorum ki, bahar geldi artık.

Söylenecek bir şey yok,

                  Sensin kelebek!

Ben şimdi bin pişmanlığını taşıyorum, 

                 küçükken kanadını kanattığım kuşların...

Fıtratın sinemacısı: Mecid Mecidi

Mecidi’nin kamerası daima vicdana yakın civarlarda hareket eder ve bu açıdan anlattığı hikaye ne olursa olsun, anlatımı evrenseldir. Kahramanları asla kesin çizgilerle birbirinden ayrılmaz, bu nedenle kötüler ve iyiler arasında aşılmaz sınır taşımaz Mecidi’nin insanları. Yalçın bir kayalık gibi görünen yürekler bile hikaye aktıkça kamera aracılığıyla yumuşar ve ait olduğu merkeze; insanlığa dönüş yapar. Doğası gereği olması gerekenden uzaklaşmış olanı, film diliyle oluşturduğu bir cazibe ile fıtratın yörüngesine çeker. Bu nedenle hikayeleri küçük ama anlam katman aralığı büyük sularda gelişir. Gücünü fıtrattan alan sineması, gelenek ve şiirsellikten beslenir. Çok büyük resim yapmak peşinde değildir belki ama her resimde büyük anlam peşindedir. Hayatın sıradanlığından hikmetin sıradışılığını damıtır Mecidi.

Kamerası karelerin ortasında o kadar doğal durur ki, bir süre sonra sadece seyirci değil, bizatihi oyuncular da unutur kamerayı ve hayatın akışı yansır perdeye. Şüphesiz bunda sadece usta yönetmenin çerçeveye olan hakimiyeti değil, hayata olan sağlam bakışının da etkisi vardır. Ve Mecid Mecidi, sadece sinemayı, şiiri, resmi bilen bir sanatçı olarak değil, aynı zamanda hayatı ve dünyayı bilen, meselelerin künhüne vakıf bir feylesof olarak pek çok meslektaşından ayrı bir noktada durur.

Mecidi filmleri bildiğimiz seküler anlamda kaygılar içermez, güncel politiğin metazorisine kurban etmek gibi bir ucuzluk sızmaz onun sanatından. Hal böyle olunca anlattığı şey dünyevi ve gündelik kaygılardan varestedir. Ne ki bu bilinci bile kamerayı –tabiri caizse- bir sopa gibi kullanarak izleyicinin kafasına vurarak belli etmez usta yönetmen. Bilincin bile belli bir edebi ve tevazuu vardır Mecidi filmlerinde. Hakikat, çayın içine düşmüş şeker gibi homojen olarak yayılır karenin her birimine ve hikmet olarak dimağlarda tat bırakır. Batının, idrak ile kıkırdaklaşıp katılaşan kibri bu nedenle yoktur onun filmlerinde, olmayan şeyin de hissedilmesi zaten mümkün değildir.

Yıl 1992, Baduk filminin setinde. 

Esasen her iyi filmde olduğu gibi Mecidi filmlerinde de bir özellik ortaktır; insanı dönüştürmesi. Yönü ve akış hızı ne olursa olsun tüm hayatlar fıtrata doğru bir dönüş yapar ve doğal bir seyahate başlar filmlerini izlerken. İçe, fıtratın ta kendisine doğru yapılan bir güzergah değişimidir bu.

Adına ister bilgi diyelim ister malumat, kuşandığı tüm aparatları hikayelerinin içine mezceder ve genellikle çok basit obje ve kavramlardan devasa anlam üretimine katkıda bulunur. Sanatın pek çok dalına hakim olduğu için, bu hakimiyeti anlatımı basitleştirmede olağanüstü kullanır ve sonuç harikadır. Bir çift pörsümüş ayakkabıdan gelmiş geçmiş en evrensel mesajlardan birini çıkarabilecek ustalığın sırrı da bu hakimiyette gizlidir esasen.

Bu kadar üstün yönü olan bir sinemacıyı elbette bir ‘Aziz’ mertebesine çıkarma gayretinde değiliz. Üstelik Mecid Mecidi filmleri için –samimi olarak- söylenebilecek epey olumsuz yönden de bahsetmek mümkün. Ancak bunları doğrudan filmleri ele alarak yapmak ve vicdanen hem de mantık olarak en doğrusu olsa gerek. Geçtiğimiz gün Yedirenk sanat Vakfı’nda sohbet etme imkanı bulduğumuz sinemanın bu usta isminin hayata ve sanata bakışını merkeze alan muhabbet ortamı oluştu. Her şeyden önce eline aldığı tespihinden, kanepedeki oturma şekline kadar samimi bir insan vardı karşımızda. Sanatın her daim yedeğine alarak insana gizliden yüklediği kibir ile uzaktan yakından alakası olmayan bu adam, kimi zaman meselenin en tehlikeli dolaylarında, kimi zaman sinir uçlarında gezinmemize rağmen duruşunu zerre miktar bozmadı, samimiyetinden asla uzaklaşmadı.

Yedirenk Sanat Vakfı'ndaki hararetli sohbetten...

Elbette böylesi bir yönetmenle sohbet imkanı elde edildiğinde ilk sorulacak soru ‘sansür’ olabilirdi. Fakat biz meseleye başka açıdan bakma gayreti içinde olduğumuz için ‘sanatta sınırlama’ meselesini biraz deşmeye çalıştık. Gelin görün ki, sansür meselesi ustaya o kadar sık sorulmuş ki, en başta soruyu çok klişe olarak algıladı ve belki de bugüne kadar yüzlerce kez verdiği bir cevabı tekrar etti. O da şuydu; “Sansür ile suçlayanların anladığı manada sansür ve özgürlüğü ben asla kabul etmiyorum. Özgürlüğe de sansüre de yüklediğimiz anlamlar farklı olduğu için, ben ne dersem diyeyim çok anlamı olmayacak.”

Oysa bizim sözünü etmeye çalıştığımız şey, bir inanç insanının sinema yaparken önüne çıkabilecek tehlikeli ve yasak mevzular olabilir miydi? Sözgelimi eşcinselliği anlatabilir miydi bir Müslüman sinemacı? Ya da aşkı, cinayeti vs… Dediğimiz gibi, Mecidi daha önceden benzeri sorularla belki de yüzlerce kez karşılaştığı için sorumuzu o cümleden zannetti ve –maalesef- konu arada kaynadı gitti. Bu soruda ısrar etmek sıkıştırmak gibi nahoş bir tablo doğuracağı için fazla üstelemek anlamsızdı.

Ancak sanat yapmanın önündeki engeller konusunda epey dertliydi İranlı sinemacı. Ve çok doğru bir noktadan başladı bu engelleri sıralamaya: Kendinden. Mecidi’ye göre en başta Müslüman sanatçılar yüzyıllardır sanat yapmak adına dertlenmedikleri için, bugünkü hazin tabloyla karşı karşıyaydık. Sanatın zorlayıcı, zihin açıcı ve yol bulucu yönü üzerine gitmektense, zihin konforunu pek bozmuyordu inançlı sanatçılar. Ve günümüz sıkıntılarının bir çoğu, çok önceden çözülmüş olması gerekirken, bugün imkanların çok büyük olduğu dönemde, bu meseleleri aşmaya harcıyorduk enerjimizi.

Elhak doğru bir tespitti bu. Ancak elbette tek başına bir engel olarak bunu kabul etmek mümkün değildi. Nitekim devam etti Mecidi. Batı dünyasını büyük ve tek bir kümeye koyarak (haksız da değil) bir abanmadan bahsetti. Bir tür ruh satın alma refleksinden. Deneyimi ve acı tecrübeleri de vardı bu konuda. –Yanılmıyorsam- Beduk filmi için Cannes’a gittiğinde, mesleğinin henüz başında ve baharında olan genç Mecidi’ye bireysel iltifatların yanında kurumsal olarak da iltifat görmek istiyorsa filminde bir takım küçük (!) değişiklikler yapması gerektiği salık veriliyor. Enteresan olan şey, izleyiciyi değiştirmek, iyiye yöneltmek potansiyeli bulunan filmin, bu unsurları törpülenmek ve yönetmeni değiştirilmek isteniyor. Elbette şiddetle karşı çıkıyor İranlı yönetmen ve bahsi edilen değişikler yapıldığında kendisinin sinema yapması için bir neden kalmayacağını ifade ediyor.

Benzeri bir durum 1996 yılında Cennetin Çocukları Oscar’a aday gösterildiğinde Amerika’da da yaşanıyor. Pek çok imkan seriliyor ayaklarının altına. Sadece kendisine değil, aile ve akrabalarına da büyük imkanlar sunuluyor. Yine ret cevabı veriyor yönetmen. Ve bugün bu durumu bir tür ‘gizli sansür’ olarak niteliyor, hak ve hakikatin gizliden gizliye, ortaya çıkmadan sansürlenmesi. Ki ‘Esas sansür budur’ diyor.

Serçelerin Şarkısı (2008)

Sonra acı bir örnek veriyor bizleri şaşırtarak. Muhsin Mahmelbaf’ın –maalesef- bu oyuna geldiğini anlatıyor ve buna ne kadar üzüldüğünü. Bildiğimiz üzere Mecidi, sinemaya Mahmelbaf filmlerinde oyunculuk yaparak başlamıştı. Hatta şöyle sert bir ifade kullanıyor bir ara, ‘Ruhunu sattı maalesef!” Ona göre Muhsin Mahmelbaf, daha çok imkan ve dünyevi fırsatlar adına kendi özünden, ruhundan taviz vermiş durumda. Blimp Magazine’de yayınlanan bir röportajını hatırlıyorum Mahmelbaf’ın ve maalesef Mecidiyi haklı çıkaracak türden bir cevabını:

“Sizce İran sineması için en önemli sorun nedir?” diye sorup iki cevap şıkkı sunuyor derginin muhabiri: “Pek çok ülkede olduğu gibi para sıkıntısı mı, yoksa özgürlüğün olmaması mı?” Mahmelbaf teslimiyetin cevabını deklare ediyor adeta: “Özgürlüğün olmaması!” En son çektiği filmin çok ibretlik olduğunu da ekliyor sözlerine. Bu hatıraya bir kepçe de acı hatırlatma ekliyor Mecidi: “(Mahmelbaf) Son filmini şu anda İsrail’de bir belgesel olarak çekiyor!” (Mahmelbaf’ın Amerika için çektiği The Gardener isimli belgeselden bahsediyor)

Sezai Karakoç’un şiirindeki ‘Doğulu Baba’yı anlatıyoruz ona, değişmeden gömülmek isteyen 7. Oğlunu öğreniyor ve hoşuna gidiyor:

“Batılılar !

Bilmeden

Altı oğlunu yuttuğunuz

Bir babanın yedinci oğluyum ben

Gömülmek istiyorum buraya hiç değişmeden

Babam öldü acılarından kardeşlerimin

Ruhunu üzmek istemem babamın

Gömün beni değiştirmeden…”

Sezai Karakoç – Masal

Sinemanın önündeki üçüncü engele geliyor sıra. Birinci engelin kitlesel ve devletleştirilmiş hali aslında. Bir tür paradigmal engel bu: Müslüman devletler ve toplumlar. Son filmi için çektiği sıkıntıyı iç çeke çeke anlatıyor uzun uzun. Batılıların, Hıristiyanların, Budistlerin, Yahudilerin kendi inançlarını sanat yoluyla anlatabilmek için nasıl çalıştıklarını ve çırpındıklarını anlatıyor örnekler vererek ve bunun zerresinin bile Müslümanlarda bulunmadığını söylüyor yüreği yanarak. ‘Bir tek Çağrı var!’ diyor başını sallayarak.

Aslında Çağrı’dan da pek memnun olmadığın hissediyoruz ama mevzuyu dağıtmamak adına o konuya hiç girmiyoruz. Merhum Mustafa Akkad’ın çektiği sıkıntılardan bahsediyoruz bir süre karşılıklı. Ve maalesef aradan geçen 40 yıla rağmen manzaranın çok değişmediğini anlatıyor. Çektiği sıkıntıları örnekleriyle bir bir söylüyor. Özellikle Vahhabi düşüncesinin tarihi ve sanatı hem imha ettiğini hem de şu anda önünde kocaman bir engel olarak durduğunu söylüyor. Cesaretleri olsa, İslam tarihine ait neredeyse hiçbir şey bırakmayacaklarını söylüyor ölçülü bir öfke ile.

Sonra benzeri bir korkuyu kendisinin yaşadığını söylüyor ve “suret ve tasvir” meselesine giriyoruz böylece. Malum uzun yıllardan beri Hz. Peygamberi anlatan büyük bütçeli bir film (30 milyon dolar) projesi üzerinde çalışıyordu Mecid Mecidi. Ve daha filmin çekim öncesi Peygamber Efendimizi ses ve görüntü olarak kullanacağına dair söylentiler çıkmış, büyük tartışmalar yaşanmış ve tepkiler ortaya konmuştu. Önce bir şeye açıklık getiriyor, yüzünü asla göstermeyeceğini söylüyor filmde. Ama suret olarak ve ses olarak yer aldığına dair kanaat oluşturuyor bizde. Ve açık yüreklilikle bunu çekindiği için yapamadığını söylüyor.

Bir çift eski ayakkabıdan çıkarılan büyük bir insanlık destanı: Cennetin Çocukları. 

Tam bu esnada Mecidi ile durduğumuz noktanın farklılığına dikkat çekiyor ve ısrarla tekrar soruyoruz; ‘Tepkilerden çekindiğiniz için mi yüzünü göstermeyeceksiniz yoksa saygıdan dolayı mı?’ Cevap çok net; “Çekindiğim içim!” Elbette onun görüşlerini dinlemek için o ortamdayız ama fikrimizi söylemek zorunda kalıyoruz, bir vebalden bahsediyoruz ve edepten. Bu meseleyi biraz derinleştirmek için, acaba suret göstermenin temelinde İslam’ın suret ve saneme olan mesafesinden kaynaklanabilmiş olabileceğine dair bir içi fikirle doldurulmuş soru yöneltiyoruz. Açılımı şöyle; putperest bir toplumun en büyük riski tekrar eski inancına dönmesi olduğu için İslam ve dolayısıyla Kur’an en sert tavrı put ve Allah’a şirk meselesinde gösteriyor. Bu sert ve uzun mesafeden dolayı sanatın tasvir yönüne kota uyguladığını söyleyebilir miyiz?

Buna katılmıyor Mecidi. Minyatürlerde Hz. Peygamberin defalarca resmedildiğini ve hiçbir sorun da yaşanmadığını söylüyor ama malum minyatür birebir bir form değil sanat alanında. Sinemanın gerçeklik ile sık sık karıştırılan bir algı riski var. Bunu da örneklendirerek aktarıyoruz. Hz. Vahşi karakterini oynayan Salim Gedera’yı hatırlatıyoruz. Rolü o kadar gerçek algılanıyor ki, Gedera’nın hayatı temelinden değişiyor. Sokaklarda ‘sen Hz. Hamza’yı nasıl öldürürsün’ diye taşlanıyor ve işsiz kalıyor yıllarca. Keza Anthony Quinn’in Hz. Hamza karakteriyle bütünleşmesini anımsatıyoruz.

Çok enteresan bir cevap ve bakış açısı geliyor Mecid Mecidi’den: ‘Bütün bunlar Müslüman sanatçıların çözmesi gereken meseleler ve bugüne kadar çoktan çözülmeliydi aslında’ diyerek yine konfor tuzağına dikkat çekiyor ve bunun bir tür dertsizlikten kaynaklandığını ifade ediyor. İnançlı sanatçıların bunu dert etmesi durumunda çok önceden bu meselenin hallolmuş olabileceğine vurgu yapıyor. ‘Ve elbette bugün bu kadar büyük soruna dönüştürülmezdi’ diyor.

1996 yapımı bir başyapıt: Baba

Pek çok erdemli kavram ile tanımlamak mümkün Mecid Mecidi’yi. Ancak belki de onu en çok ifade edebilecek kelime şu: Dert! Derdi olan bir sinemacı Mecidi ve elbette meselelere kendi perspektifinden bakarken herkesin onaylayacağı bir duruş sergilemek zorunda değil. Bireysel fikri ne olursa olsun filmleri de ortada olan bir yönetmen. Son olarak Vittorio De Sica ve Bisiklet Hırsızları’ndan bahsediyoruz. Ve tabii Mecidi’nin Cennetin Çocukları’ndan. Ünlü İtalyan yönetmenin filminde, en fakirin fakirden çalabilmeyi masum göstermesine karşılık, ayakkabıları yokken camide ayakkabıları bekleyen çocuğunu hatırlatıyoruz. İlginç bir ayrıntıyı naklediyor bize. 2003 yılında Asiatica’da Vittorio De Sica Ödülü’nü alırken tam da bundan bahsedildiğini anlatıyor ve batıya karşı doğunun duruşunun övgü aldığını ifade ediyor.

İslam’ın İslam karşıtları tarafından hasredilen algısıyla oluşturulan görüntüsünden oldukça rahatsız olan yönetmen, bunun en büyük sorumlusunun da Müslümanlar olduğunu tekrar tekrar vurguluyor. İnancını ve peygamberini yeterince tanıtamamanın ızdırabını Müslümanların yaşamadığını söylerken, bir eleştiriden ziyade üzüntü yaşıyor usta yönetmen. Ve bu dertsizlik sorununun Müslümanların en büyük meselesi olduğunu da ısrarla ifade ediyor.

  

Oblivion: Ben bir yalnız astranotum!

Bilim-kurgu türü klasik sinemanın tıkandığı noktada değil, bidayetinden beri sanatın bu son keşfiyle hep elele olmuş, sosyal ve siyasal çalkantılarla girdiği darboğazlarda kimi zaman kurtarıcı tür olarak da kendini göstermiştir. Türün edebiyatı, sinemanın türle olan seviyeli ilişkisinden sonra daha da gelişmiş ve bir tür ying/yang uyumu ile günümüze kadar gelmiştir. Ancak... Popüler sinemanın lokomotifi olan Hollywood'un bu konuda ciddi bir türbülansa girdiği ve kendini tekrar ederken ağır makyaj ve frapan kolajlarla yeni tatlar aradığı da bir gerçek. Bu hafta vizyona giren ve yönetmenliğini Joseph Kosinski'nin yaptığı Oblivion bu konuda şahane bir örnek olarak film tarihindeki yerini alıyor. Oblivion ne hikayesi ne de trükleriyle pek bir özgünlük barındırmadığı gibi, bu tür filmlerin sıkı-fıkılığı asla bırakmadığı 'insani ol canımı ye' mantığını da yeterince işleyemiyor. Detaylandırmadan önce hikayesine bir göz atalım.

Sene olmuş 2077... Asırlardır korkuyla beklenen dünya dışı yaratıklar gelmiş, mehtabımız ve yarım düzine gezegeni yok etmiş. Kahraman insanlık onları fena dövmüş, kovmuş ama dünya da yaşanmaz hale gelmiş. Buna rağmen harabeye dönen yeryüzünde bir tür gerilla savaşı yaşanmakta. Kahramanımız Jack de pis uzaylıları kovalayıp yok eden ve aynı zamanda insansız hava araçlarına teknik hizmet veren çok yönlü biridir. Yerden epey yukarıya koydukları home-ofislerinde hem romantik karı-koca hayatı yaşadıkları, hem "call-center" olarak destek  veren Viktoria ile gizemli ama seviyeli bir birlikteliği vardır. ne ki rahat batar Jack'e ve sıklıkla gördüğü rüyalarından ötürü, hayatında bir şeylerin yanlış gittiğini hisseder. Mevcut durumunu sorgulayamaya başladıkça da, gerçeğin göründüğü gibi olmadığını görür...

Başlarda mebzul miktarda klişe felsefeyi yedeğine alarak ilerleyen film, bir noktadan sonra bilim/kurgu aksiyonunun kollarına teslim ediyor kendini. 

Hikayeden de hemen anlaşılacağı üzere, gerek öykü/karakter bağlamında, gerekse atmosfer/görsellik olarak pek çok filmle yakın akrabalık ilişkisi taşıyan bir film Oblivion. Hatta bir ara bu işi o kadar abartıyor ki, filmin sahneleri hızla akarken sanki önceki benzer filmlerin kolajını izliyormuş hissi ediniyoruz. Bir çırpıda sıralayacak olursak; Mad Max, Matrix, I am Legend, Prometheus, Total Recall, Equilibrium gibi pek çok filmin ayak sesi geliyor Oblivion'dan...

Ancak sadece esinlenme, aşırma ile izah edilebilecek bir film değil. Özellikle Duncan Jones'ın yönettiği ve Sam Rockwell'in muhteşem oyunuyla zirveye taşıdığı bir bilim/kurgu klasiği olan Moon-Ay ile girdiği parodi-etkileşim ilişkisi Oblivion'a bazı noktalarda değer katıyor.

Öte yandan nicedir bu türün edebiyat ve sinemasının sıklıkla işlediği ve altını epeyce kalın kalemle çizdiği bir mevzu var: Alt sınıf eşittir uzaylı/tanımlamayan yaratık. Son dönemde sıkça rastladığımız bu mental yaklaşım Oblivion'da da karşımıza çıkıyor, üstelik bunu bir diğer meşhur bilim/kurgu klişesiyle birleştirerek: Kurtarıcımız buralarda ama kim?

Bir tür İsa-Mesih /kahraman eşleştirmesi yapan Hıristiyan kültürün ürettiği sinema, bu algıyı kullanmak için çok derin bir felsefe yapmaya da gerek duymuyor. Mezkur filmimizde görüldüğü üzere en sığ aksiyona bile bir tutam katıştırabiliyor.

Malcolm karakteri ziyadesiyle Morpheus'tan esinlenme. 

Filmin çözülmeye başladığı andan itibaren başvurduğu parodilerde kimi zaman doz aşımı hissedilse de, Jack-Malcolm (isme dikkat) karşılıklı yüzleşmesi tıpkıbasım bir Neo-Marpheus yüzleşmesi olmuş. İnsan klon tarlası ise tam olarak tüy dikiyor bu etkileşime. Hafıza formatlanmasıyla Total Recall'a selam çakan film, kitap meselesiyle de Equilibrium'a saygı duruşunda bulunuyor. 'Yalnız savaşçı' klişesi ile Mad Max ve I am Legend göndermeleri en kolay farkedilenlerden.

Buna rağmen yönetmenin tarzından kaynaklanan kaçaklar oluyor ki, filmin en eğlenceli kısımları buralar. Film belli bir felsefeyi derinlikli olarak ele alacak diye beklerken olay bir anda Star Wars kovalamacalarına dönüşüveriyor! Açıkçası Macaulay'ın Antik Roman Balatları'ndan kurtuluşa giden yolun makine-insan ve ötekileştirme üzerinden gitmesini beklerken işi aksiyon düzlemine çekip, seyirciye adrenalin sunarak ciddiyetinden çok şey yitiriyor film.

Jack-Malcolm yüzleşmesi Matrix'teki Neo-Morpheus yüzleşmesi gibi olmuş. 

Bu tür filmlerdeki gelecek tasavvurunu çok önemseyenlerdenim ama maalesef Oblivion bu alanda da yeni bir şey içermediği gibi, orijinallerinden esintiler taşımakta kifayet ediyor. Kıyamet sonrası olarak tasarladığı tablolarda özgün hiç bir şey sunmadığı gibi, özgün olanlara bir şey de eklemiyor ne yazık ki. Paradigmanın uzaylı/yaratık olarak tanımladığı halk tabakasını tasvirde kendinden öncekilere son derece sadık kalıyor. Üstelik yer altında yaşayan muhalifleri de silik ve yapay sunuyor.

Bir süre sonra, uzaylı yaratıkların aslında dünyalı alt sınıf olduğunu öğreniyoruz ama maalesef film yeterince derinlikli çizemiyor bu karakterleri. 

Buralarda yaşadığımız hayal kırıklıklarını filme ekleştirilmeye çalışılan aşkta arıyoruz ama maalesef bu yol da çıkmaza sapıyor bir süre sonra ve son derece kopuk ve eksik bir his hikayesi anlatıyor film. Üçlü bir aşka gibi tasarlanmış sevda meselesi bir süre sonra anlamsız ve gerekçesiz bir kötüleşme ile platonizmin sınırlarına çekiliyor. Kafayı antogonist olarak makinelere takan Oblivion, esas perde arkasındakiler hakkında ise ser verip sır vermiyor ve biz film çıkışında, 'kahrolası federaller' yerine 'Alçak makineler' diyoruz.

Oblivion, kendi türüyle ilgili bir iddia taşımadan seyirlik bir aksiyon olmayı tercih ederken, parodi kısmında kısmen bir muvaffakiyet var o kadar.

Afiş klişeleri/klişenin afişleri

Tanrı Amerika’yı Korusun: Ölmeden önce öldür!

Evinde yalnız bir adam… Rahatsız… Hemen her şeyden rahatsız. Komşularından, toplumundan, devletinden, sisteminden… O kadar rahatsız ki hastalanıyor sonunda. İnsanların arsızca başkalarını rahatsız etmeyi umursamamaları çok ağırına gidiyor. Önemsenmemek, duyduğu rahatsızlığı kimsenin umursamaması sonunda onu cinnetin eşiğine getiriyor. Ve sonunda şöyle diyor: “Artık normal olmadığımı biliyorum!”

Nefretle doluyor; televizyonunun sesini sonun kadar açıp, durmayan ağlayan bebeklerini susturmak için hiçbir şey yapmayan aileye, saçma salak TV programlarına, arabalarını yanlış park eden sürücülere, radyodan üzerine boca edilen ucuz milliyetçilik nutuklarına…

Aslında tasvir ettiği toplum bize çok uzak değil. Ne kadar arızalı insan varsa yetenek adına ekranlara sürüldüğü, gülmekten kasılmaya sabah işyerinde açılan yotube ekranından devam ettiği, neye dönüştüğünün farkında olmayan bir modern toplum.

Kahramanımız bu korkunç baskı sarmalından çıkmayı deneyemiyor bile. Zira, özel hayatı da tam bir kaos. Küçük kızını alıp giden eşi, bir başkasıyla evlenmek üzere. Kıza ise babasını sıkıcı bulduğu için onu ziyarete gelmeyi reddediyor.

Şu tespit gerçekten müthiş: “Hiç kimse bir şeyden konuşmuyor artık. Sadece TV'de gördükleri, radyoda duydukları veya internette seyrettiklerini geri kusuyorlar.”

Bu kapkara tabloyu değiştirecek imkanı da, gücü de pek yok Frank’in. Önce hayaliyle küçük oyunlar oynuyor: Vurdumduymaz komşusunu öldürüyor zihninde. Ardından eline delgeç alıp, bir tabanca gibi iş arkadaşlarına sıkıyor ve onları öldürdüğünü kurguluyor. Ve direniyor bu olumsuzluklara. Ne ki sıkıntılar arıd ardına geliyor, önce işinden oluyor, ardından beyninde bir tümör olduğunu öğreniyor. Kendisine tek çıkış yolu kaldığına inanıyor: İntihar! ‘Nasılsa öleceğim, hiç olmazsa geride kalanlara mesaj bırakayım’ mantığıyla çok sıra dışı ve tehlikeli bir mesaj verme yöntemini benimsiyor Frank.

İstanbul Film Festivali’nde gösterilen ‘God Bless America – Tanrı Amerika’yı Korusun’ filminin konusu olmasa da giriş kısmı böyle.

Roxy karakteri, kötülüğe dair yol gösteren şeytani yönü. Benzer temalı kültlerinde örneği gördüğümüz bir ikiliyi oluşturmak için hikayeye eklenen Roxy, tıpkı Katil Doğanlar’daki Mallory gibi, ana karakteri kışkırtan, yapılacak olan fenalığı kendi mental yapısı içinde belli bir felsefeye oturtan kötücül unsur.

Sinemaya girerken üç tane belgesel film afişi görüyoruz, üçü de ilginç: Food inc., Man on Wire ve Jesus Camp… Keza, burada yapılan tercihlerde, işlenen cinayetlerin kendince bir mantığı olduğunu da yine yaşamasına izin verilen karakterden çözerek, meselenin basit bir sapıkça cinnet meselesi olmadığı anlatılmaya çalışılıyor.

Elbette tüm bu olup bitenleri onaylayıp onaylamama durumunda değiliz, ki zaten yönetmen Bobcat Goldthwait seyirciden bir tercihte bulunmasını istemiyor. Zaman zaman kara mizahın uçlarına kadar gidip, şiddeti görselleştirerek yaptığı eleştiri ayrıca bir eleştiri konusu da olabilir. İşin sırı biraz da yönetmenin kimliğinde gizli. Asıl ismi Robert Francis Goldthwait olan yönetmenimiz aslında orta kuşak bir Amerikan komedyeni. Yani klasik dönem ile modern dönemin tam ortasında doğmuş, her iki döneme de şahitlik etmiş bir sanatçı. Liseden itibaren ‘nokta ile Virgül’ türünden ikili şovlarla tanınan Goldthwait’i Polis Akademisi’nde sesiyle insanları deviren Zed karakterinden hatırlayacaksınız. Esas mesleğine ‘Televizyoncu’ diyebileceğimiz Goldthwait, aslında bu kaynaktan beslenerek geliştirmiş Tanrı Amerika’yı Korusun’u. Bu açıdan bir tür kendi eleştirisini de yapıyor, diyebiliriz.

Şöyle bir durum da var: Her ne kadar filmde şiddeti içselleştirerek yapılan ve rahatsız olan herkesin ‘kurmaca’ olduğu için hoşuna giderek izlediği kanlı eleştiri anlaşılabilir olsa bile, bizatihi marazi. Yani kahraman Frank de normal biri değil ve kendisi de bunun farkında. Belki tek başına kalsa sadece kendi hayatına son vererek bitireceği ızdırabı, bir tür karakter simetrisini bularak rahatsız olduğu manzaradan daha rahatsız edici bir manzaranın doğumuna vesile oluyor. Film, esasen son derece riskli bir algı kaosunu da yüceltiyor. O da şu: sorumsuzluk ve duyarsızlığın cezası ölüm mü olmalı?

Filmde, kötülüğün kavram ve anlam olarak karşısına koyduğu gerekçelendirmeler ancak arızalı bir ruh ve zihin yapısının neticesi olabilir. Frank, kendisini rahatsız eden her şeyi suçlarken, başlarda bunu mutlak kötülük olarak düşünmüyor. Zaten bu yüzden, ilk cinayetleri zihninde işliyor. Ancak Roxy’le tanıştıktan sonra zihin tam olarak şirazesinden çıkıyor. Söyledikleri şeylerin hemen hepsi doğru olabilir. Modern topluma dair yaptığı okumanın tamamı da. Ancak çözüm olarak sunduğu şey de eleştirdiği tablonun bir parçası, hem de önemli bir parçası oluyor. Popüler kültür ve TV eleştirisi yaparken, kendi yaptığıyla da bu manzaranın uzantısı olmak gibi bir handikabı var filmin! Sistem eleştirisi yaparken sistemin parçası olmak. Ama biliyoruz, iki yanlış bir doğru etmiyor ne yazık ki!

Tanrı Amerika’yı Korusun, yozlaşmış topluma yapılan yüksek dozda bir eleştiri şüphesiz. Senaryoda yer alan ifadeler bazen bir sosyal rapor metni gibi, son derece doğru, haklı ve yerinde. Film müziği ve oyunculuğuyla da belli bir seviye tutturuyor. Daha önce izlediğimiz benzer temalı filmler (Schumacher’in Falling Down, Bean’in Noise, Lumet’in Network’u gibi) arasında kara mizaha en yakını ve Katil doğanlar kadar sert olmasa da en fazla şiddet içereni.

Ve sanırım tek cümlelik özetini de şu repliğinde barındırıyor: “Yani, artık medeni olmakla ilgilenmiyorsak niye kendimize medeniyet diyoruz?”

Kan ve şiddete tahammülün varsa, festival çerçevesinde ya da başka şekilde temin edip izlenmesi gereken bir film. 

Sevgiliye masallar

Kalbimi kelimelerle doldurdum.

Mektuplarım onun için parmaklarını yakıyor. Dudaklarını da yakacak. Dudaklarını ve bütün varlığını.

Ben pervane değil, ateşim.

Kıskanıyorum kelimeleri. Birer kelebek gibi sana uçuyorlar.

Kelimeler senin kokunla sarhoş.

Saçlarını okşayan rüzgarı kıskanıyorum. Tenine sarılan entarini kıskanıyorum. Saçlarında dolaşan tarağı kıskanıyorum.

Anlıyor musun?

Aynanı kıskanıyorum. Yatağını kıskanıyorum. Yılları kıskanıyorum.

Kimsin sen?

Cemil Meriç - Jurnal

Hüzünlü, kırılgan, komik, trajik: John Cazale

Önce biraz tarihten bahsetmek isterim…

Judas İskariyot, İsa'nın on iki havarisinden biriydi ve her zaman havariler listesinin sonunda yer alırdı. "İskariyot" soyadı muhtemelen Kudüs'ün güneyindeki Keriot kasabasından geliyor ve bu onu Celile kökenli olmayan tek havari yapıyor. Bazı araştırmacılar "İskariyot"un Latince "sicarius" (katil/suikastçı) kelimesinden türediğini ve onun Sicarii (Scario’yu hatırlayalım) adlı radikal Yahudi grubuna mensup olabileceğini öne sürer.

Judas, öğrenciler arasında hazinedar (bir tür mali müşavir/muhasebeci) görevini yürütüyordu. Para kutusunu bekçilik ve haydutlardan koruma sorumluluğu kendisindeydi. Yuhanna 12:6'ya göre para kutusundan para çalarmış. Bu güvenilir konumu, diğer öğrencilerin son akşam yemeğinde onu şüphelenmemelerinin sebebiydi.

Milattan sonra 30. İsa Nebi 30 yaşında. O hafta başına gelecekler belki de bildirilmişti. Bunu kimse bilmiyor.

O seneki Fısıh bayramından birkaç gün önce, Judas İskariyot Kudüs'teki dini otoritelere gitti ve İsa'yı teslim etme teklifinde bulundu.

Sebebi hala pek bilinmiyor. Yani kesin değil. Matta İncili'ne göre ihanetinin nedeni açgözlülük, Luka İncili'ne göre ise Şeytan'ın etkisiydi. Bazı Hıristeyan tarihçiler ise onun Roma işgaline karşı isyan çıkarma konusunda İsa'dan hayal kırıklığına uğramış olabileceğini ileri sürer.

Öyle ya da böyle. Teklif ettiği kesin, karşılığında ne kazanacağı da…

Başkâhinler ona 30 gümüş para ödemeyi kabul ettiler. Bu miktar, o dönemde yaklaşık üç aylık işçi maaşına denk geliyordu. Yahudi din adamları zaten İsa'yı tutuklatmayı planlıyorlardı ancak kalabalıkların engellemeyeceği özel bir yere ihtiyaçları vardı.

İsa, herkesin (son Akşam yemeği olarak bildiği) bu Fısıh yemeğinin yerini gizli tuttu. Yalnızca en yakın iki öğrencisine son anda lokasyonu bildirdi. Nisan ayında, bir üst katta on iki öğrenciyle toplanarak geleneksel Fısıh yemeğini gerçekleştirdi.

Yemek sırasında İsa ilk olarak öğrencilerinin ayaklarını yıkadı; bu normalde hizmetkârların yaptığı bir işti. Bu sırada "Temizsiniz, ama hepiniz değil" dedi. Havariler birbirlerine baktığılar. Bugün bir farklılık vardı Nasaralı İsa’da!

Yemek devam ederken İsa, "Doğruyu söylüyorum size, aranızdan biri bana ihanet edecek” dedi herkesin şok bakışları arasında ve devam etti: “Burada benimle birlikte yemek yiyen biri" dedi. Bu cümleler karşısında öğrenciler şaşırdı ve ilk etapta hiçbiri doğrudan Judas'ı suçlamadı, bu da onun grup içindeki güvenilir konumunu gösteriyor.

Her öğrenci sırayla "Ben miyim Rabbi?" diye sordu. Bu tepki, her birinin önce kendi vicdanını sorguladığını gösteriyordu.

İsa, isim vermeyecek ama tarif edecekti.

"Benimle aynı kâseye elini daldıran kişi beni ele verecek" dedi ve "İnsanoğlunu ele veren kişinin vay haline! O kişi hiç doğmasaydı kendisi için daha iyi olurdu" ekledi.

Judas da masum görünmek için "Beni kastetmiyorsunuz, değil mi Rabbi?" diye sordu. İsa "Sen söyledin" diye cevap verdi.

İsa ekmek parçasını çorba kâsesine batırdı ve Judas'a verdi. Bu sırada "Yapacağın şeyi çabuk yap" dedi. Hıristiyanların yoğun psikolojik baskı altında olduğu bu dönemde, kaynaklarda "Şeytan'ın Judas'a girdiği" ifadesi kullanılır.

Masadakiler İsa'nın bu sözlerinin nedenini anlamadı. Judas'ın hazinedar olması nedeniyle, bazıları ona bayram alışverişi yapmasını veya fakirlere yardım etmesini söylediğini düşündü.

Anlaşmaya göre ertesi gün Getsemani (Zeytinyağı fabrikası)  bahçesinde planı uygulamaya koyacaktı.

Son Akşam Yemeği’nde ihanetin ima edilmesinden sonra, İsa ve öğrencileri şehrin doğusuna, Zeytin Dağı’nın eteklerindeki Getsemani bahçesine çekildiler. Kaynakların aktardığına göre İsa, gece boyunca dua etti; havarilerinden bazıları ise uykuyla mücadele ediyordu.

Tam bu sırada Judas İskariyot, Roma garnizonunun askerleriyle, mabedin muhafızlarından oluşan bir birlik eşliğinde bahçeye geldi. Yahudi ileri gelenleriyle yaptığı anlaşmaya göre işaret basitti: İsa’yı öpecek, böylece kalabalık arasında kim olduğunu tereddütsüz gösterecekti.

Kaynakların tasvirine göre Judas, öne çıktı, İsa’ya yaklaştı ve “Selam, Rabbi!” diyerek onu öptü. Bu jest, o dönemde dostluk ve bağlılık göstergesi sayılırdı. Ancak bu kez, tarihe “ihanet öpücüğü” olarak geçecek bir işaret olmuştu. İsa, Luka İncili’nde kaydedildiği şekliyle, Judas’a şu sözlerle karşılık verdi:
“Judas, İnsanoğlunu bir öpücükle mi ele veriyorsun?”

Matta’da ise daha sakin ama keskin bir ifade yer alır: “Arkadaş, yapmak için geldiğini yap.”

Ve o meşhur repliği patlattı: “Ne yaptığını biliyorum!”

Judas’ın öpücüğü, sonrasında söylenen bu söz, sessizliği bıçak gibi yarmıştı. Getsemani bahçesinde gecenin karanlığını sadece meşale alevleri ve zeytin ağaçlarının arasından yükselen uğultular dolduruyordu. Roma askerleri ve mabet muhafızları, Judas’ın işaretiyle ileri atıldılar.

İsa, karşı koymadı. O anın tanıklıklarında dikkat çeken şey, onun sükûnetiydi. Havariler şaşkınlık ve öfke içindeydi. Matta’ya göre birkaçı, “Rab, kılıca sarılalım mı?” diye sordu. Yuhanna, Simon Petrus’un kılıcını çekip Başkâhin’in hizmetkârı Malkus’un kulağını kestiğini aktarır. Bu ani şiddet, kısa bir anlığına düzeni bozdu.

Ancak İsa, şiddeti reddetti. “Kılıcını yerine koy! Babam’ın bana verdiği kâseyi içmeyeyim mi istiyorsun?” sözleri, teslimiyetin hem bireysel hem de teolojik boyutunu gösteriyor. Yaralanan hizmetkârı iyileştirdiği rivayet edilir; bu, tutuklanma anının kaosunu bir anlığına dindiren bir jesttir.

Ardından kalabalık İsa’ya doğru hamle yaptı. Kaynaklara göre askerler onun ellerini bağladı. Bu sırada İsa, kendisini tutuklayan kalabalığa döndü ve şu türden sözler söyledi:
“Gizlice bir hırsızmışım gibi mi geldiniz? Gün boyu mabetteydim, beni orada tutuklamadınız.”

Havariler içinse bu an kırılma noktasıydı. Markos İncili, “hepsi onu bırakıp kaçtı” der. Öğrencilerden bazıları zeytin ağaçlarının arasına gizlenerek uzaklaştı. İsa ise bağlanmış elleriyle kalabalığın arasında yalnız kaldı.

Bu an, Hıristiyan geleneklerinde “ihanetin tamamlanışı” olarak görülür: Judas’ın öpücüğüyle başlayan süreç, havarilerin dağılması ve İsa’nın yalnız başına Kudüs’ün yargı mekanizmasına teslim edilmesiyle sonuçlanır.

Judas'ın adı daha sonra "hain" (a Judas) ve "hain öpücüğü" (Judas kiss) kavramlarıyla özdeşleşti. Tarih boyunca antisemitik stereotiplerin sembolü olarak kullanıldı, özellikle Holokost sonrası bu yaklaşım sorgulanmaya başlandı.

Hikayenin en bilinen kısmı böyle ama bir de devamı var, gerçi bizim bu yazımızla çok ilgili değil ama belki merak edenler olmuştur. Devam edelim.

Matta İncili'ne göre Judas, İsa'nın ölüme mahkûm edildiğini görünce pişman oldu, gümüş paraları geri vermeye çalıştı ve kendini astı. Elçilerin İşleri kitabında ise "kötülüğünün ücretiyle tarla satın aldı ve baş aşağı düşerek yarıldı ve bağırsakları döküldü" şeklinde farklı bir ölüm anlatılır.

Başta edebiyat olmak üzere sanat bu "Judas Kiss"i sayısız kere kullandı. Hatta bazı eserlere bizzat bu isim verildi. Elbette sinema da bu trükü cömertçe kullanan sanat dallarından biriydi. 

 

Kimdir bu John Cazale?

Bu uzun girişiyazmamın sebebi, sinema tarihinin en kısa ömürlü (sadece mesleki bağlamda değil, fiziksel hayat olarak da) ama en sıradışı ismi John Cazale'dir.

Bir oyuncu; tüm kariyeri boyunca toplan 5 filmde oynamış.

Bir oyuncu; oynadığı tüm filmler Oscar’a aday gösterilmiş.

Bir oyuncu; Steve Buscemi onun için; ‘Tam olarak ifade edemediğim bir havası vardı ama onu izlemeden edemiyordunuz.” diyor.

Bir oyuncu; hastalığından dolayı stüdyo işine son vermek isteyince Meryl Streep, ‘O giderse ben de giderim’ diyecek kadar çok seviliyor. Ve Robert DeNiro, ‘rahatsızlığından dolayı filme zararı dokunursa ben öderim’ şeklinde kariyerini riske atıyor.

Bir oyuncu; rol aldığı en başarısız film bile eleştirmenlerden 10 üzerinden 8 alıyor.

Ve

Bir oyuncu; meslek yaşamının zirvesinde, genç denebilecek bir yaşta kanserden dolayı hayata veda ediyor.

John Cazale’dan başkası değil bu oyuncu. Kısacık filmografisine rağmen sinemada derin izler başarmış, utangaç, sessiz ama güçlü bir oyuncu.

Filmleri ve rolleri şunlardı:

1- The Godfather (1972)'da "Fredo" karakteriyle...

2- The Conversation(1974)'da "Stan" karakteriyle...

3- The Godfather II (1974)'da yine "Fredo Corleone" karakteriyle...

4- Dog day afternoon (1975)'da "Sal" karakteriyle ve...

5- The Deer hunter (1978)'de "Stanley 'Stosh'" karakteriyle...

Meşhur Baba filminin ünlü Fredo Corleone karakteri unutulmazlar arasındadır.  

İtalyan kökenli bir Amerikalı olan John Cazale, ev hanımı bir anne ve kömür toplayıcısı bir babanın ortanca oğlu olarak dünyaya geliyor. Sene 1935. Boston üniversitesinde aldığı tiyatro eğitiminden sonra New York’a gidiyor. Amaç belli; aktör olmak.

Kolay değil tabi oyuncu olmak. Her türlü işi yapıyor taksicilik, fotoğrafçılık, kuryelik, kasiyerlik… sonra bir TV dizisinde iş buluyor, rolü röntgencilik!

Ve tabi bol miktarda oyun, müzikal. Hayatını değiştiren rolü ise Richard Dreyfess’un Line isimli uyarlama oyunu oluyor. Yıl 1971 ve Francis Ford Coppola “Baba” filmi için oyuncu arıyor tam da bu esnada. Dreyfuss, filmin yapımcısını telefonla arıyor ve gelip oyununu izlemesini istiyor. Yapımcı Fred Roos gidip oyunu izliyor ve bir oyuncu dikkatini çekiyor ama ismini kimse bilmiyor. Sonra elde ettiği oyun broşüründen oyuncunun adını öğreniyor: John Cazale. Yönetmen ve yapımcının zihnindeki Fredo karakterine öyle bir oturuyor ki, deneme çekimi yapmaya bile ihtiyaç duymuyorlar.

Cazale, Coppola’ya bir isim teklif ediyor. Vaktiyle beraber kuryelik yaptıkları ve kendisi gibi oyunlarda (Bazı oyunlarda beraber rol alıyorlardı) yer alan bir isim; Al Pacino…

Cazale’nin yüzünde doğal bir acı ve kırılganlık vardı. Ve öylesine büyüleyici bir oyun gücüyle harmanlıyordu ki bu hisleri, onu izleyen her drama mütehassısı yeteneği anında fark ediyordu. Rol aldığı pek çok oyunun yazarı Israel Horovitz’e göre bu tabii acının kaynağı baskıcı bir babaya sahip olmasıydı.

“Baba” filminde o kadar muazzam bir iş çıkarıyordu ki, F.F. Coppala bir sonraki filmi The Conversation’da onun için özel bir rol yazıyordu. Film tarihçisi Mark harris’e göre, John Cazale sadece iyi bir oyuncu değil, aynı zamanda inandırıcı oyunculuğuyla etrafındakileri de yukarıya çeken bir yetenekti. Onunla aynı sahnede ve planda yer alan oyuncular da, onun rolünün ikna gücüyle daha iyi iş çıkarıyorlardı. Philip Seymour Hoffman şöyle diyor: “Onunla beraber çalışan aktörlerin rolü daha ileri götürmek daha yaratıcı veya kişisel olup risk almak konusunda ondan ilham aldıklarına bahse girerim.”

Dog Day Afternoon’da (Köpeklerin Günü) ise Sydney Lumet, senaryosunda 18 yaşında bir yan karakter arıyordu. Bu kez Al Pacino, Cazale isminde ısrar ediyordu ama Lumet’e göre bu rol için uygun değildi Cazale. Zira yaşlıydı. Ama Pacino’yu kırmadı ve bir deneme okuması yaptırdı. Şok olmuştu. Kağıt üzerindeki karakter adeta ete kemiğe bürünmüştü ve Lumet etkilenerek bu rolü John Cazale’ye verdi. Film tamamlandığında sonuç mükemmeldi.

Filmde canlandırdığı Sal karakteri beklenildiği gibi hüzünlü ve kırılgandı ve senaryoda neredeyse hiçbir replik mizahi olmamasına rağmen Cazale’nin hemen her konuşması, fiziği, konuşma şekli ve yüzündeki hüzünle birleşince güldürüyordu. Ancak bu mizah karakterin trajedisine asla gölge düşürmüyordu.

John Cazale öylesine bir yetenekti ki, girdiği her rol, büründüğü her karakter özgün ve daha önce rastlanılmayan türden oluyordu. Açıkçası bu durum senarist ve yönetmenlerin beklemediği bir şey olsa da, bundan pişman olan yoktu.

Bu basit, sıradan ve kolay fark edilmeyecek gibi görünen adamda bir özellik daha vardı. İster şeytan tüyü deyin, ister kimsenin bilmediği patikaları bilen adam, fark etmez. John Cazale hep en güzel kadınların, en zeki cins-i latiflerin dikkatini çekti ve gönüllerine girdi. Onunla yolları çakışan bütün güzel kadınlar aşık oluyordu sanki ona. Bunlardan biri de Meryl Streep’ti. Measure for Measure’de beraber oynadığı Streep, Cazale’nin çekim alanına girmişti.

Cazale’nin hayatı inanılmaz sakin yaşayan insanlardan biri olduğunu söylüyor dostları. Herkesin birkaç dakikada yaptığı şeyleri birkaç saatte yapmasıyla meşhur olmuştu.

Ve bu sıra dışı adam, bir gün ağabeyiyle yemek için lokantaya giderken kan tükürmeye başladı. Film gibiydi her şey. Son filmi The Deer Hunter’ın çekimlerine başlıyordu. Hayatının kadını Meriyl Streep ile beraber, Robert DeNiro, Christopher Walken, John Savage gibi ustalarla oynayacaktı. Akciğer kanseri olduğunu söyledi yakınlarına. Ve hastalığı hızlı ilerledi. Ancak o sadece kendini değil, yakınlarını da iyileşeceğine inandırmıştı. Bu sebeple çekimlere başladı. Yapımcılar endişelendikçe yakınları kefil olarak filmi tamamlamasını sağladılar. O ise tek cümle ediyordu artık: “Bunu yeneceğim!”

Avcı filmini bitirmeyi başardı ama film gösterime girmeden hayata gözlerini yumdu John Cazale… 42 yaşındaydı ve bir elin parmakları kadar filmle sinema tarihinin en etkili aktörlerinden biri olmayı başarmıştı. Gözlerini yumarken elinde dünyanın en güzel oyuncusunun, Meryl Streep’in elleri vardı.

Büyük usta Robert DeNiro’nun John Cazele için söylediği şu cümle aslında her şeyi açıkça ifade ediyor: “Bazı aktörler fazla zorlayıp abartıyorlar, ya da gerektiği kadar zorlamıyorlar, ya da ne yaptıklarını bilmiyorlar. John'da hiç öyle bir şey hissetmedim.”

Rol aldığı 5 film, toplan 40 dalda Oscar’a aday oldu. Bunların 14’ü oyunculuk dalındaydı ve Cazale’nin büyük katkısı vardı. Ve işin enteresan yanı Cazale asla aday gösterilmemişti. Ve bu büyük yetenek arkasında büyük filmler ve izler bırakarak geçip gitti.

Baba filminin meşhur sahnesinde Al Pacino gelip dudaklarından öpüp dillere destan repliği patlatmıştı hani: Senin yaptığını biliyorum Fredo, çünkü kalbimi kırdın!

Her gelen gamlı gider!

Küfr-i zülfün salalı rahneler îmânımıza

Kâfir ağlar bizim ahvâl-i perîşânımıza 

Seni görmek müteazzir görünür böyle ki eşk

Sana baktıkça dolar dîde-i giryânımıza

Cevr-i çok eyleme kim olmaya nâgeh tükene

Az edip cevr ü cefâlar kılasın cânımıza 

Eksik olmaz gamımız bunca ki bizden gam alıp

Her gelen gamlı gider şâd gelip yanımıza 

Gam-ı eyyâm Fuzûlî bize bîdâd etti 

Gelmişiz acz ile dâd etmeğe sultânımıza

  Fuzuli