Fransa 98'deki Romanya. Yarısı tanıdık olan takım şekil yapmıştı.
Rakibimiz Romanya... Kaderin garip
tecellisi, Rumen futbol tarihi ile Türk futbol tarihi çok iç içe, birbiriyle
çok etkileşmiş iki tarihtir.
Misal, İlyas Datça desem kimse hatırlamaz belki ama Datcu
(Datku) ismini bilen çoktur. Yıllarca Fenerbahçe’nin kalesini koruyan bu
muhteşem adam, hem vatandaşımız olmuş, hem de futbol sonrası da ülkemizde
kalmıştı.
Losif Rotairu vardı mesela, Steua Bükreş’te 93 maçta 83 gol,
G. Saray’da iki senede 4 gol atabilmişti. Hele ki, bir Avrupa kupası çeyrek
final maçında, (1992) W. Bremen karşısında, boş kaleye o kadar gevşek vurmuştu
ki, top tıngır mıngır çamura saplanıp, çizgiyi geçememişti. Rotariu’nun
sonradan sonra bel fıtığı olduğunu öğrenmiş, usta çıkıkçılara belini çektirtmiştik
ama işe yaramamıştı.
Ilie Datcu
Hagi’yi yazmaya gerek yok, onu ‘şair’ kategorisinde ele
almak lazım.
İlie, Filipescu, Popescu gibi isimlerden oluşan şahane bir
paket gelmişti yine G. Saray’a. Bu oyuncuların da büyük emeğiyle Sarı
Kırmızılılar yıllar boyu başarıdan başarıya koşmuş ve UEFA Kupası gelmişti. Pakete
sonradan eklenildiğinden ciddi endişe ettiğimiz Lutu ise, her ne kadar ‘yeni
Hagi’ diye ambalajlansa da 3 maç oynayıp ülkesine dönmüştü.
Seri katil sükûnetinde olan Filipescu, medyadan rahatsızlık
duyup erken gidenlerden oldu.
Topa beyniyle vuran bir dehaydı Popescu. Hagi’nin
bacanağıydı. G. Saray’dan ayrıldıktan sonra geçmişte ajanlık işlerine filan
bulaştı diye epey gürültü çıkarmıştı.
‘Buz adam’ Adrian ilie bir Beşiktaş maçında 3 gol atarak
tarihe geçerken, Valencia ve Deportivo’nun ardından Beşiktaş’a gelmiş, kanında
tespit edilen bir hastalıktan dolayı buradaki kariyeri bitmişti.
Ali Şen başkan, Adrian İlie’yi görünce beğenmiş ve kardeşi Sabin’i
büyük paralar dökerek getirtmiş lakin verim alamamıştı. Sarı lacivertli takımda
bir sezon bile tutunamamış, toplam 3 gol ile gitmişti. Sonra iki sezon oynadığı
Valencia’da ‘sıfır’ çekerek, ‘biz yine şanslıymışız’ hissi yaşatmıştı.
Tamaş, Petre, Bratu gibi düz oyuncular da iz bırakmadan geçtiler
çim sahalarımızdan.
Moldovan vardı, pek futbolcu gibi görünmezdi ama iyi adamdı.
İki sezonda 30’dan fazla gol ile Sarı Lacivertlilerin gönüllerinde taht
kurmuştu.
Maldaraşanu’nun adı görkemliydi ama o da ‘sıfır’ çekerek gitti
ülkemizden.
Kadıköy Panteri Pancu
Pancu unutulmazlar arasındadır. Bir Fenerbahçe maçıydı ve
Beşiktaş deplasmanda zor durumlara düşüyordu. Tümer’in yerine girdi ve Siyah Beyazlılar bir
gol atıp durumu 3-2 yapmıştı. Ne yazık ki Cordoba’nın penaltı yapıp oyundan
atılmasıyla, oyuncu değişikliği tamamlamış olan takımında kaleye geçmek
durumunda kalmış ve Alex’in gol vuruşunu çelememişti. Ancak bu dakikadan sonra Fenerbahçe
füzelerini birer birer çıkarmayı başarmıştı. Pek çok kimse o ana kadar
Pancu’nun kariyerine kaleci olarak başladığını bilmiyordu tabi. Eksik Beşiktaş,
o gün F. Bahçe’yi Kadıköy’de 4-3 yenmeyi başarmış ve Pancu’nun adı ‘Kadıköy
Panteri’ olarak kalmıştı.
Daniel Timofte
Timofte vardı bir de; Samsunsporlu. Yaklaşık 10 yıl boyunca
bu takımın iskeletini oluşturan en önemli isimdi. Son yıllarında peşini
bırakmayan sakatlıklar onu alkolik yapmıştı ve maalesef futboldan kopmuştu.
Ne diyorduk biz, koptuk sanki! Evet, rakibimiz Romanya, maç
bildiğiniz gibiydi. Bize bu anıları yaşattıkları için Abdullah Avcı ve
talebelerine teşekkür ederiz.
NOT: Bu yazı Türkiye-Romanya maçı esnasında gazete için yazıldı, gazete (haklı olarak) yayınlamaya değer bulmadı, zira maçtan başka şeyler anlatıyordu.
Farkındayım, başlık pek anlaşılır bir kelime değil lakin
mecburen seçtim. Zira 'kakofoni' dersem çağrıştırdıkları sizleri daha çok
rahatsız edebilirdi, dedikten sonra konumuza geçiyorum.
Meşhur Konfüçyüs’ün ‘Bir ülkenin doğru yönetilip
yönetilmediğini, ahlak açısından yücelip yücelmediğini anlamak mı istiyorsunuz?
O ülkenin musikisini dinleyiniz.’ dediği rivayet edilir.
Bana eksik gibi geldi bu tespit. Bir toplumun nasıl
yozlaştığını, medeniyet düzleminde nasıl aşağıya doğru indiğini görebilmek
adına da, müziğin seyrine bakmak gerekiyor galiba.
Cumhuriyet dönemiyle beraber ülkeyi yönetenlerin Türk müziği
ve enstrümanlarına karşı tuhaf bir düşmanlığı olmuş nedense. 70’li yılların
ortalarına kadar sürmüş bu utanma ve mesafeli durma dönemi. Bilemiyorum, belki
toplumu dönüştürme, çağdaşlaştırmanın temel unsurlarından biri olarak
geleneksel kültür ve sanat ile aradaki bağların kopartılmasını görmüşlerdir.
Sadece yasaklamakla kalınmamış üstelik. Cumhuriyet sonrası
oluşan elit, bir şekilde bu yasağı delen, etrafından dolanan kişi ve kesimleri
aşağılamış, küçümsemiş, hor görmüş ve yok saymış.
Bunun en bariz örneği arabesk müziğidir. Müziğin çok benzeri
bir yasak sinema sektöründe de belirince ortaya çıkmış arabesk. Halk ne kadar
teveccüh ederse etsin, devlet ve elitler tarafından asla tasvip edilmemiş,
aşağılanmış.
Bu vesile ile sözü Orhan Gencebay’ın eserlerinden oluşan
“Orhan Gencebay ile Bir Ömür’ isimli albüme getirmek isterim. Günümüzün pek çok
popüler sanatçısı tarafından tekrar yorumlanan 32 şarkı var bu albümde.
Kimilerinin mazisi 35 yıl kadar geriye gidiyor. Bir haftada unutulan şarkılara
bakıldığında, şüphesiz 35 yıl inanılmaz bir süre.
Yazının girişinde anlatmaya çalıştığım durum için şahane bir
örnektir Orhan Gencebay. Arabesk müziğinin babasıdır zira. (Bir önceki müzik
bahsinde de belirmiştim) Halkın, kendisine dayatılan müzik ve sinemayı
reddedip, yakın bulduğu Mısır filmlerine yöneldiği bir dönem olan 1966 yılında
Ahmet Sezgin için yazdığı ve Sezginin ününün yeniden canlanmasını sağlayan
Deryada Bir Salım Yok adlı eserinde Gencebay, 23 kişilik bir orkestra kullanıp,
muhayyerkürdi makamındaki eser senkoplu düyek ritminde ve vurmalı çalgılara
önem vererek bambaşka bir tat oluşturuyordu. Eserde Türk Müziği çalgıların yanı
sıra Batı çalgılarından Gitar-vibrafon vb. kullanan Gencebay, 8-9 kişilk keman
gurubunu batı tekniğinde çalan müzisyenler icra ediyor ve partisyonlar
kullanarak zenginleştirdiği içeriğiyle eseri bir anlamda geleneksel yapının
dışına çıkarmayı da başarıyor ve en önemlisi halkın istediği duyumu
yakalıyordu.
Orhan Gencebay ve müziği yıllarca aşağılandı. Devlet
tarafından görülmedi. TV ekranlarında başkaları dayatılırken o minibüs ve
otobüslerde halk ile beraber gelişti, büyüdü.
Elbette köprünün altından çok sular aktı. Ancak en az 70
yıllık bir köksüzlük ve çürütme faaliyetinin oluşturduğu bir takım neticeler
olacaktı. İşte şimdilerde bu neticeleri görüyoruz. Gün aşırı ses yarışmalarının
yapıldığı, saat başı müzik kliplerinin üretildiği bir dönemdeyiz ve ne yazık
ki, Konfüçyüs’e bakarak bu ülkeyi okuduğumuzda hiç de iyi durumda değiliz.
Gangnam Style'in orijinali ve altındaki beğeni barına dikkat: Işın kılıcı gibi..
Bu da perişan çakması Yam Yam Style. Alttaki beğeni barı tersine ışın kılıcı olmuş!
Yıllar önceydi… Video yeni keşfedilmiş ve yoğunluklu olarak
kullanılmaya başlanıldığı dönemdi. Pek çok konser kaydının ‘betamax’ kaseti
dolaşıyordu video dükkanlarında. Bunlardan birinde Hülya Avşar’a denk
gelmiştim. Epey büyük sanatçıların yer aldığı bir turnaya götürülmüştü, zira
tam güzellik yarışması ve ‘taç’ tartışmalarının olduğu dönemdi ve popülerdi.
İki şarkıcının arasında sahneye çıkıyor sunum yapıyordu. Bir ara şöyle dediğini
hatırlıyorum; ‘Şimdi ben de o güzel(!) sesimle size bir şarkı söyleyeyim!’
Güzel kelimesinden sonra ünlem kullanmamın nedeni benim ironi yapmam değil,
bizzat Avşar’ın kendi kaş göz işaretiyle, ‘sesim berbat’ esprisi yaptığı
içindir. Sanırım Mavi Mavi şarkısını infaz etmişti sonrasında.
Derken, derken… Televizyonlar çoğaldı ve çürüme öylesine
büyük boyutlara ulaştı ki, toplumun müzik bağlamında ulaştığı noktayı görmek
için müzik kanallarına ve çıkarılan albümlere bakmak yeterli geldi. Sıklıkla
düzenlenen yarışmaların birinde Ajdar Anık ismine denk geldik. Muazzam bir
özgüven ile çıktığı sahnede bir tür cinayet işliyordu adeta ve kendisine
yöneltilen eleştirileri umursamıyordu bile. Ona göre kendisi stardı ve üstelik
aptal değil makine mühendisiydi. Şunu söylüyordu meşhur şarkıcıları; benim
sizden neyim eksik!
Nitekim Hülya Avşar’ın programına katıldı ve Avşar’ın alay
edici iğnelemeleri esnasında, ‘Aynaya bakınca kendini star gibi görüyor musun?
Sorusuna muhatap oldu. Avşar, yıllar önce turne esnasında sahnede yaptığı jest
mimiklere benzer bir ironi ile sormuştu soruyu ve şu cevabı aldı Ajdar’dan:
‘Ayna değil de, size bakınca kendimi star olarak görüyorum…’
1:20'de Hülya Avşar kaşınıyor ve ayarı yiyor.
Jüri üyelerinin, yarışmacılardan daha felaket şarkı
söylediği bir ülkeye döndük sonra. Bir takım imajlar uğruna, adeta müziği
katledenlerin film yarışmalarında konser verdikleri bir topluma dönüştük
maalesef.
Ajdar dip nokta değildi anlaşılan. Yıllarca TRT’nin
dayattığı tuhaf isim ve şarkıları ‘norm’ olarak kabul edenlerin geldiği
noktadır ‘O Ses Türkiye’… Ve yaklaşık 100 yıllık bir serüvenin ürünüdür Ajdar, Banu
Alkan, Ömür Gedik ya da Atilla Taş.
Şimdi Yamyam Style isimli şarkıya bakıp gülüyoruz ama
güldüğümüz bizim resmimiz esasen.
Kimseyi üzmek ya da küçümsemek adına söylemiyorum. Konfüçyüs
zamanında söylemiş zaten: “Bir toplumun çürüyüp çürümediğini öğrenmek
istiyorsanız, müziğine bakın’ diye.
“Kaderin yayı kurulu durur” diyor usta hikayeci Mustafa
Kutlu yaklaşık 12 yıl önce yayınlanan ‘Uzun Hikaye’ isimli kitabında ve
ekliyor; “vakti gelince boşalır…”
Kutlu’nun genel olarak hikayelerine hakim olan yalınlık ve
duygu üzerinden yürüme tarzı, Uzun Hikaye’de zirve yapmıştır. Mekanı ve zamanı
önemsizleştirerek, yürek ve yansımaları üzerine gideriz sayfalar boyu.
‘Bulgaryalı Sosyalist Ali’dir anlatılan; ‘Pelvan Sülüman’ın torunu…Kaçırdığı
karısı, yeni yeni aklı ermeye başlayan oğlu ile kayın biraderlerinin öfkesinden
uzaklaşmaktadır ve trene binmiştir. Bilirsiniz eğer bir hikaye trenle
başlıyorsa, illa ki sevda ilişmiştir bir yerlerine… Kutlu’nun anlatımıyla mal
ve mülkten ‘berî’ olarak küçük bir çocuğun algısıyla hak arama, sevda, devletin
soğuk yüzü, haksızlık, eşitlik, adalet, iyilik ve kötülük üzerine sağlam
metinler akar önümüzden. Gün gelir, döngü tamamlanır ve başka insanlarda, başka
şekilde vücut bulur tüm bu kavramlar ve olaylar. Kader yayını boşaltmış, yenisini
hazırlamıştır; yeni sevdalar, yeni kavgalar vs.
Osman Sınav, son ve talihsiz sinema deneyimi Pars-Kiraz
Operasyonu’nundan sonra, sanki bu sektörden biraz ağzı yanmış gibi özenle uzak
duruyordu. Aradan geçen 4 yıl, sinemanın ustasını, hikayenin ustası ile
birleştirdi ve Uzun Hikaye filmi karşımızda.
Filmin en etkileyici bölümü, masalsı anlatımına rağmen güçlü oyunculukları ve inandırıcılığıyla ilk ayrımı.
Uzun Hikaye, yukarıda da anlatmaya çalıştığım gibi, bir
baba, çok sevdiği karısı ve oğlunun hikayesi. Bir çatı ve üç omurgadan
oluşuyor. Ali, sevdiği kız Münire’yi kaçırmış ve oğullarıyla beraber kaçarak
hayatını devam ettiren, ölümüne hakkaniyetçi biridir. Bir tren ile geldikleri
küçük bir kasabada, vagon içerisinde yaşamaya başlarlar. Hikayeyi küçük Mustafa'nın anlatımıyla takip ederiz. İlk kırılma, annenin kaybıyla yaşanır ve Mustafa biraz
daha büyür. Yeni mekanlar, yeni insanlar; tanıdık duygular. İlk aşk, feragat ve
tekrar kaçış. Mustafa, büyüdükçe hem babasını daha iyi tanımaya başlar, hem de
hayatı. Ergenlik evresinde üçüncü merhale yaşanır ve şairin ‘Babası döner bir
gün oğlunun derisinde’ dediği gibi, döngü tamamlanır, yeni yerlere, maceralara
doğru yol alınır. Filmin özeti şu sanırım; bir küpe çiçeği, bir saka kuşu, bir
de ‘tiren’ler…
Kutlu’nun hikayesini, merhum Erdem Beyazıt’ın ‘Sana, bana,
vatanıma, ülkemin insanlarına dair’ şiirini nesir şeklinde okur gibi okumuştum.
Bütün o hisler, mekanlar adeta kelimelerle ilmek ilmek örülmüş ve bir ‘hayat’
olarak önümüze dökülmüştü. Sınav’ın filmi, kitaptan farklı olarak, bu hikayeyi
alıp adeta masal boyutuna çeviriyor. İyi mi, kötü mü emin değilim ama kitaptaki
sadeliğin yerini rengarenk bir dünya alıyor.
İyi ile kötü dengesinin şahane kurulduğu ilk bölümdeki yük usta oyuncuların sırtında.
Vaktiyle edebiyat ile sinema arasındaki farkları kendimce
şöyle anlatmayı denemiştim:
İlki yazar
ile yönetmen arasındaki fark...
Biri yaratıcının bahşettiği yeteneği son derece lineer bir
araç kullanarak muhatabına aktarıyor. Birikim ile yeteneği mezcederek kalemle
şekil verip okuruna havale ediyor gerisini. Okur, kendi muhayyilesi nispetinde
zevk alıyor, anlam üretiyor.
Diğeri, yani yönetmen ise, yetenek ve birikimi ne olursa
olsun birçok bağlayıcı sebep ile kuşatılmış durumda. Işıkçısından oyuncusuna,
şaryocusundan kameramanına kadar kendi dışında birçok etken var filmi
oluşturan.
Bütün bu olumsuz öğelere rağmen, izleyicinin hayalinde
oluşturulacak her imajı perdeye yansıtmak gibi çok da zor bir yükün altına
giriyor yönetmen. En fantastik, en akıldışı, en uçuk, en acı, en itici, en
trajik, en komik en vs... Planları bile izleyicinin sofrasına servis yapmak
zorunda. Tablo yukarıdaki gibi olunca, edebiyat ile sinema arasındaki ikinci
fark olan tüketici; yani okur ile seyirci arasındaki farkı da varın siz
düşünün. Birinin okuduğunu kurgulaması, diğerinin kurgulananın algılaması gibi
iki karşılaştırılamaz fark bulunuyor.
İkinci bölümle beraber kararsız bir dil ve nedensiz kötülükler çıkmaya başlıyor. Belediye başkanı tiplemesi böyle. Niye kötü olduğunu seyirciye söylemekte çok cimri kalıyor film.
Uzun Hikaye, stilizasyon
açısından bana Sınav’ın daha önce çektiği yine bir uyarlama olan, Bedii Faik’in
Yalancı’sını hatırlattı. Şüphesiz bir
kitabı filme aktarırken birebir bağlı kalmak zorunda değilsiniz, zaten Uzun
Hikaye’nin kitabı ile filmini birebir karşılaştırmak da çok mantıklı değil.
Ancak, hikayeyi senaryolaştırılırken, kahramanlara ve kavramlara bakış açınız
çok önemli. Sanırım buradaki hassas kelime ‘kavrayış.’ Elbette, filmin etkisini
artırmak için bir takım görsel eklentiler, buluşlar, müdahaleler yapılacaktır.
Gelin görün ki, Uzun Hikaye’nin kimi yerlerinde bu müdahaleler ‘sakil’ kalıyor.
Değer düşüyor, zorlayıcı oluyor. Filmin açılış sekansındaki gerçek üstü ya da
masalsı anlatım Lepiska saçlı Münire’nin vefatıyla bir anda kararsızlığa
dönüşüyor ve ‘dil’ nerede duracağından çok emin olamıyor.
İlk ayrımdaki ‘antogonist’ okul müdürü oldukça başarılı olarak
gerekçelendirilirken, -hadi zabiti anladık- belediye başkanının neden bu kadar
kötücül olduğunu ifade etmekte aciz kalıyor film.
Filmdeki en sahici aşk şüphesiz Ali ile Münire’ninki. Ancak
hikaye ilerledikçe, dildeki kararsızlığın da etkisiyle hem inandırıcılıktan
uzaklaşıyor hem de basite indirgeniyor her şey.
Büyük aşk yaşamak için büyük insan olmaya gerek yok,
biliyoruz. Hatta bütün büyük aşkların kahramanlarının sıradanlığına dair
sayısız eser vardır, bunun da idrakindeyiz. Ancak, bu sıradan aşkları
derinleştirip, büyüten şey, klişe ve düz romantizm olmamalıydı.
Derken… Derken…
Neyse uzatmayayım, belki de tüm bu olumsuzlukların ana
kaynağı, ülke sinemasının girdabına kapılmaktan kurtulamadığı ‘dizi’ etkisi.
Yönetmen Sınav’ın önceki filmlerinde görüp bayıldığımız o anlatım görkem ve
şiirselliği Uzun Hikaye’de yok maalesef. Bunun yerine bir tür ‘dizi’
kolaycılığı ciddi ciddi hissettiriyor kendini filmde. Dikkatinizi çekerim; bu
dediğim, filmi ‘kötü’ yapmıyor, ‘çok daha iyi olabilirdi’nin izahını yapmaya
çabalıyorum. Duyguya yeterince doyurmadan panik halinde yapılmış hissi veren
kurgu, pek çok planda filmin duygusal dilini felç ediyor ne yazık ki.
Hislerdeki o aromayı sindire sindire tatmamıza izin vermeden aceleci adımlarla
bir sonraki sahneye kovuyor adeta.
Bu arada, genişçe bir parantez açıp, dizi sektörünün
sinemaya yaptığı kötülüklere kısaca değinmek isterim. Yakın zamana kadar TV ve
sinema işi birbirinden kalın çizgilerle ayrılan iki sektördü. Hatta,
televizyoncu dostlarımız alınmasınlar, sinemacılar hafiften küçümseyerek
bakarlardı TV işi yapanlara. İşin doğası gereği TV çok daha hızlı ve özensiz
bakar-dı drama işlerine. Zamanla, oyuncu kaynağının tamamını dizi sektörüne
kaptırdı sinema. Sadece sinema da değil bugünlerde artık, tiyatro da bu tepeyi
kaybetmiş durumda.
İşin teknik boyutu gereği sinema ile televizyon ayrılmak
zorundaydı. Çekim formatı, teknik malzeme, ekipman ve ekip. Farklıydı.
Dijitalleşmeyle beraber artık fark –neredeyse- kalmadı. Eskisi gibi negatife
çekilmiyor sinema filmleri. Dolayısıyla ayrı bir ışık mantığı kalmadı. Hatta
son model gelişmiş kameralarda neredeyse ışık kullanmaya ihtiyaç kalmadı. Dolly,
şaryo, crane gibi malzemelerin temini de, kullanımı da hem kolaylaştı hem
ucuzladı. TV dizisi haftalık üretim ritmiyle teknik elemanları pratik yapmaya
ve hızlandırmaya yöneltti. Oysa sinema sükunet demek. Serinkanlılık ve
hazmederek işi yapmak demek…
İşte Uzun Hikaye’de maalesef bu ciddi anlamda hissediliyor,
kurgu mantığındaki dizi izliyor hissi bir yana, çekim planlarında da TV dizisi
havası var. Tamam uzatmıyorum...
Oyunculukların ekserisi çok başarılı Uzun Hikaye’de. Kenan
İmirzalıoğlu, neredeyse üzerine yapışan ‘maço erkek’ klişesinden kurtarmak için
çok çabalıyor ve başarıyor da. Yan rollerin hemen hepsi şahane. Münire
karakterini canlandıran Tuğçe Kazaz, tüm samimi çabalarına rağmen yeterince
etkileyici olamıyor. Mustafa’nın da en küçük hali dışında kalanlar, neredeyse
filmi etkileyecek derecede güçsüz.
Uzun Hikaye’nin müzikleri de önemli. Neredeyse müziksiz plan
yok gibi filmde. Buna rağmen, duyguları anlayıp, yukarı çekmekte çok başarılı
müzikler. Ulaş Özdemir'i blog okurlarımız hatırlayacaktır. (Ayrıca bkz)
Toparlıyorum; zaman çok önemli değildir uzun hikayelerde;
yer de, iyiler, kötüler, sevdalar da aynıdır… Ve tekrar tekrar yaşanır, yeter
ki içinden tren geçsin!
Bu vesile ile Osman Sınav’ın sinemaya dönüşünü selamlıyor,
bir ayağını sinemadan çekmemesini diliyorum. –İnşallah yanılırım- filmin olası
başarısızlığının da umutlarını kırmamasını. Türk sinemasının Sınav gibi usta
anlatıcılara ihtiyacı var çünkü.
Bu arada, Uzun Hikaye’yi vesile kılıp, usta hikayeci Mustafa
Kutlu’nun dünyasıyla tanışmanın gerekliliğini de ifade etmek isterim.
Yukarıda bahsini ettiğim merhum Erdem Beyazıt'ın şiirini vaktiyle rahmetli Sacit Onan ile klip yapmıştık. Merak edenler buradan izleyebilir.
Orhan Gencebay ile Bir Ömür… Yeni çıkan bir ‘tribute’ albümün
adı bu. Terminoloji öyle diyor en azından. Malum, modern müzik jargonunda böyle
birkaç tür var; cover, tribute, unplugged vs… Tribute; büyük sanatçıların bir değer ifade eden
şarkılarının tekrar yorumlanması, olarak özetlense yeridir.
Her biri birbirinden farklı ve şüphesiz kendi dinleyicileri
için yüksek anlam ifade eden pek çok sanatçı (32 kişi) Orhan
Gercebay’ın artık klasikleşmiş şarkılarını yorumlamışlar. İşte bu albümün adı;
Orhan Gencebay İle Bir Ömür…
Muhakkak ki, bu listeye bakan herkesin, burada olmasından
rahatsız olduğu ya da listede olmasını istediği isimler (Şarkı ve sanatçı) vardır. Misal ben, Kibariye’nin
olmasını çok isterdim. Ve bu anlamda ‘eksik’ bulduğumu söyleyebilirim. Hatta,
Gencebay konusunda hassasiyeti bulunanların, koronun söylediği ‘Batsın Bu Dünya’
şarkısında sanatçıların seslendirdiği dizelere bile itiraz gelecektir.
Benim bildiğim kadarıyla ustanın böyle bir albüm fikri
nicedir vardı. Ama o kadar mahcup ve utangaçtı ki bir türlü bu isteğini,
zihninde olan sanatçılara açamadı. Kimler yoktu ki bu listede; İbrahim Tatlıses,
Muazzez Abacı, Ahmet Özhan, Erkin Koray, Arif Sağ, Erkan Oğur, Neşet Ertaş vs
vs…
Nasip değilmiş…
Enfes yorumlardan biri : Volkan konak-Gurbet
Ne ki, böylesi bir albümün çok önemli olduğunu ve büyük
ustanın bilinmeyen değerini gidermeye yönelik bir adım olduğunu söylemek
mümkün.
Zira, pek çok kıymetli isimde olduğu gibi Orhan Gencebay
ismi de, yıllar boyu burun kıvrılan, küçümsenen bir isim oldu, yok sayıldı,
görmezden gelindi.
Hakikaten doğrudur; bir ömür yaşadık Gencebay ile. Sadece
bireysel olarak değil, toplumsal olarak de bu ülkenin kaderinde etkisi vardır
Orhan Gencebay ve başka bazı sanatçıların. TRT’nin hüküm sürdüğü, devletin
resmi müziğinin, sanatçısının, tınısının olduğu bir dönemde radyo-tv’ye çıkması
yasak iken minibüslerde, şehirlerarası otobüslerde yankılandı Gencebay’ın
şarkıları. Bu ülkeyi en hassas yerinden yakalamayı bildi ve şaşırtıcı derecede
duyarlı sözlere, aynı şaşırıcılıkta müzik ve yorum kattı. Bu anlamda Orhan
Gencebay’ın kıymetinin hala takdir edilmediğine inanırım.
Ve Tarkan'dan...
Benim için iyi şarkının bir ölçütü var; en beğenmediğimiz
ses bile yorumladığında ‘nispeten’ dayanabildiğimiz ve tahammül eşiğini
yükseltebildiğimiz şarkılardır iyi olanlar. Gencebay’ın pek çok şarkısı böyle.
Belki de bu nedenle ‘Bir Ömür’deki bazı şarkıların son derece ucuz ve itici alt
yapısına tahammül edebiliyoruz dinlerken. Ama hakkını teslim etmek lazım ki,
bazı parçalar bambaşka tada bürünmüş ve bir başka güzel olmuş. Başkalarını
bilmem ama albümün tamamını dinlerken ‘cıstak’lıları hızla geçip bu şarkılarda
epey duruyorum ve daha önemlisi, her dinledikten sonra ustanın orijinal
yorumunu bir kez daha dinliyorum.
Ezcümle; Orhan Gencebay gibi sanat hazinelerinin değerinin daha iyi
bilindiği, yaşarken kadr ve kıymete bindiği bir dünya için…
Elbette orijinalı en güzeli...
Yazı burada bitti, bundan sonrası için, Arabesk türünü merak edenler
devam edebilir.
Arabesk müziğinin ortaya çıkışı, Cumhuriyet ideolojisinin
klasik Türk müziğine koyduğu mesafeyle başlıyor. Meselenin özünde bu sıkıntı
var aslında.
1925 yılında ‘dini’ kaygılar ile kapatılan Tekke ve
Zaviyeler aslında bir müzik damarını da kökünden kurutuyordu.
1926 yılında okullardan Klasik Türk Müziği eğitimi tamamen
kaldırıldı ve 70’li yılların ortalarına (Gencebay’ın ülkeyi sarstığı zamana)
kadar sürüyor bu yasak.
1930’lu yılların ortasında 20 aylık bir süre ile radyolarda
Türk Müziği yayını yasaklandı.
Bu yasağın en önemli nedenlerinden biri de sinemalarda
gösterilen Mısır filmleriydi. Türk halkı, batı filmlerinden ziyade kendisine
yakın olarak bulduğu Mısır filmlerini tercih ediyordu.
Haftalarca kapalı gişe oynayan Abdulvehhab'ın aynı isimli filminin taklitlerinden biri.
1930’lu yıllardan başlayarak yaşanan Mısır filmleri modası
Türk yapımcıları sıkıntıya soktuğu gibi, siyasi iradeyi de rahatsız etmiş ve
nihayet yabancı filmlerin müziklerinde bile dublaj zorunluluğu istenmeye
başlanmıştı. Özellikle Ümmü Gülsüm ve Abdulvehhab’ın şarkı söyleyerek oynadığı
filmlerden sonra müzikal türde yerli yapımlara yöneliş başladı.
Basın Yayın Müdürlüğü Mısır filmlerinin müziklerinin Arapça
söylenmesini yasaklamasıyla film müziği adaptasyonu sanayi doğdu. İlk örnek Hafız
Burhan’ın Aşkın Gözyaşları’nın Türkçeye çevrilmiş güftesini plağa okumasıydı ve
bu plak en fazla satılan plaklardan birisi olmuştu.
Mısır filmleri 1948 de tamamen yasaklanmasına kadar 130 film
gösterildi ve bu film müzikleri bazen aynı sözlerle bazen Türkçe olarak
plaklara okundu.
Ardından bu filmlerin etkisinde yeni Türk filmleri yapılmaya
başlandı. Başrollerinde Münir Nureddin Selçuk, Müzeyyen Senar, Zeki Müren gibi
isimlerin oynadığı şarkılı filmler furyası başlamıştı.
Yıl 1942, Türk müziği yasağı delik deşik edilirken sinema filmleri de ilgi görüyor.
Bu tabloya özellikle 50-60 arası yaşanan ciddi iç göç ve
kent nüfusunda yaşanan demografik değişim eklenince, beyaz perdede merkezine
‘acı ve hasret’in oturduğu temalar sıklıkla işlenmeye başladı.
‘Arabesk’ sözcüğünün
dilimize girmesi ise besteci Suat Sayın sayesinde oldu. 1960 yıllarda Sayın,
‘Sevmek Günah mı?’ adlı bir şarkı yapmıştı. Kısa bir süre sonra bu bestenin
Mısırlı Abdülvahap'ın şarkısından alıntı olduğu ortaya çıkınca Arap Müziği,
Arabesk kavramları tartışılmaya başlandı. Yine bu dönemde Orhan Gencebay'ın
isimli genç bir müzisyenin çıkardığı ‘Başa gelen çekilirmiş’ isimli plak,
özellikle büyük kent varoşlarında büyük bir ilgi gördü. Gencebay, daha önce
örneği görülmemiş bir şekilde toplumun alt katmanlarının duygularına seslenmiş,
içinde bulundukları açmazları, dertleri dile getirmişti.
Bu plağın başarısı üzerine aynı türde, ‘Kaderimin Oyunu’
‘Bir Teselli Ver’ ; ‘Sevenler Mesut Olmaz’ plakları ile Gencebay’ı yığınların
sevgilisi haline getirmişti.
Orhan Gencebay’ın yaptığı basit bir ‘esinleme/öykünme’
müziği değildi. Bambaşka ve emek verilen bir türün ilk adımlarıydı. 1966
yılında Ahmet Sezgin için yazdığı ve Sezginin ününün yeniden canlanmasını
sağlayan Deryada Bir Salım Yok adlı eserinde Gencebay 23 kişilik bir orkestra
kullanarak herkesi şaşırtmıştı. Muhayyerkürdi makamındaki eser senkoplu düyek
ritminde ve vurmalı çalgılara önem verilen eserde Türk Müziği çalgıların yanı
sıra Batı çalgılarından Gitar-vibrafon vb. kullanılmıştı. Buna ilave olarak
kalabalık keman gurubunu batı tekniğinde çalan müzisyenler icra ediyor ve
partisyonlar kullanılıyordu.
O dönem bu müziği küçümsemek adına ‘Arabesk’ tanımı ilk olarak
kullanılmaya başlanmıştı. Oysa kelimenin kavramsal açılımı epey farklıydı.
Türkçe karşılığı "Arap tarzında yapılmış süsleme veya
bezeme" olarak geçen Arabesk,
Fransızca’dan dilimize girerek yaygınlaştı. Batıda özgün bir sanat
biçimi olan arabesk, Türk entelektüellerinde nezdinde ‘bütünlükten uzak, bir
yığma ve karmaşıklık’ olarak karşılık bulacaktı.
Müzikteki bu yeni ve sıra dışı açılımın sinemaya yansıması
da uzun sürmedi. Epey bir zamandan beri özellikle Zeki Müren, Nuri Sesigüzel
gibi sanatçılar ile bu türe aşina olan Türk seyircisi, bu yeni türü de kısa
sürede benimsedi. Giderek avantür filmlerin etkisi altına giren Yeşilçam’da
arabesk filmler dönemi 1970’li yılların başına denk gelecekti.
Şüphesiz bu film türünün ilk örneğini yine Orhan Gencebay
verecekti. 1971 yapımı olan Bir Teselli Ver’in yönetmen koltuğunda Lütfi Ömer
Akad vardı. Ne var ki, müziği ile kitleleri heyecanlandıran Gencebay’ın bu ilk
oyunculuk denemesi gişe açısından bekleneni verememişti. Ancak Gencebay’lı
arabesk filmler giderek ilgi gördü ve filmler birbiri peşi sıra geldi: Sev Dedi
Gözlerim, Ben Doğarken Ölmüşüm, Dertler Benim Olsun, Batsın Bu Dünya, Bir Araya
Gelemeyiz, Bıktım Her Gün Ölmekten, Hatasız Kul Olmaz, Çilekeş…
Bu tür filmlerin başarı Anadolu işletmecilerinin de ilgisini
türe yönlendirmiş ve yeni Arabesk starlar aranmaya başlanmıştı. Ve çok sürmeden
İbrahim Tatlıses, Müslüm Gürses, Hakkı Bulut, Ferdi Tayfur, Neşe Karaböcek gibi
şarkıcılar keşfedilip sinemaya da transfer edildi. Esasen yeni star ve açılım
sıkıntısı çeken Türk film sektörü için de taze bir kan olmuştu arabesk filmler.
Arabesk filmleri altın çağını Türk sinemasının seks ve
komedi filmleri arasına sıkıştığı bir yıl olan 1978 ve sonrasıydı. Ve sanatın her alanında olduğu gibi, furyaya dönüştükten sonra bir sığlaşma ve yüzeyselleşme illetine girdi bu tür.
Aslında bu tür filmlerde anlatılan öykülerin klasik Yeşilçam
filmlerinden bir farkı yoktu. Genel olarak ‘zengin-Fakir’ açmazında aşk ya da
feodaliteye aşkı ile direnen onurlu genç temaları işlenmekteydi.
Daha 1980 darbesinin Yeşilçam’da seks filmlerini
bitirmesiyle hız kazanan bu tür filmler sonra Vahdet Vural, Küçük Emrah, Küçük
Ceylan, Ercan Turgut gibi isimlerle renklendi. 1980’de çekilen 68 filmden
27’si, 1981'de çekilen 71 filmden 33'ü
arabesk olmuştu.
80’lerin sonunda etkisini yitiren tür, özel televizyonlarla
birlikte dizi olarak varlığını sürdürdüyse de, bir süre sonra etkisi giderek
azaldı.
Genel itibarıyla mutluluktan çok acıyı, kahkahadan çok
göz yaşını içeren arabesk filmler; Acı, hüzün, kara sevda, çile, hor görülme,
dışlanma, kahrolma, yoksulluk, kötü yazgı, yakınma, umutsuzluk, kadercilik,
karamsarlık vb. motifleri kullanıyor ve nadiren mutlu sonla bitiyordu…
Türk sosyal hayatının sanattaki acılı ve hüzünlü yansıması
oldu arabesk müziği ve filmleri…
Kendi sesinden Arabesk tanımı ve tarihçesi. Kırgınlığını da ifade ediyor biraz.
Güneş Yanığı filmine yakından bakmadan önce yönetmeni (ve
ailesi) ile ilgili birkaç şey yazmak lazım, ilginç bir hikayeleri var zira.
Tam adı Nikita Sergeyevich Mikhalkov-Konchalovsky olan
yönetmenimiz, İkinci Dünya Savaşı bittikten bir ay sonra Ekim 1945’de
Moskova’da dünyaya geliyor. Sanatçı bir ailenin çocuğu: Ressam Vassili
Konchalovsky’nin yeğeni, ünlü çocuk edebiyatı yazarlarından Serguei
Mikhal-kov’la (aynı zamanda Sovyet Milli Marşını da yazarı) yazar Natalia
Kontchalovskaia’nın oğlu; film yönetmeni Andrei Konchalovsky’nin küçük kardeşi.
Ağabeyi Andrei ( O da
savaştan hemen önce Ağustos 1937’de doğuyor) de enteresan biri. Belli bir yaşa
kadar piyanist olarak sanat yapan Andrei, ünlü Tarkovsky ile tanışınca
hayatında büyük değişim oluyor. Tarkovsky'nin 1966 yapımı Andrei Rublev filmine
katkıda bulunurken, küçük kardeş Nikita da, ünlü ustadan sinema dersleri
alıyor. Bu anlamda Tarkovsky hem Nikita’nın hem de Andrei’nin üzerinde büyük
etkiye sahip.
Andrei Konchalovsky
Nikita kısa filmler çekip kendini geliştirirken, Andrei
yavaş yavaş sanatını göstermeye başlıyor. 1969’da Ivan Turgenev'in ünlü
Asilzade Yuvası ve 1971’de Anton Çehov'un Vanya Dayı’sını filme aktarırken
kardeşi Nikita’ya da büyük olmayan roller veriyor. Ama esas sükseyi 1979’da
meşhur Siberiade filmiyle yapıyor ve filmin Cannes Film Festivali'inde
gösteriminden sonra, 1980 yılında ABD'ya kaçıyor. Bu vakitten sonra ‘Mikhalkov’
soy ismini kullanmayan Andrei, 1985 yılında filmografisinin zirvesi olan Kaçış
Treni’ni çektikten sonra ne yazık ki, çok parlak işlere (Tango & Cash
(1989) gibi abukluklar) imza atmıyor.
Sovyet Rusya’sı dağıldıktan sonra ülkesine dönen ağabey
Andrei, genelde yapımcılık ve TV işleriyle uğraşıyor. Tek istisna 2003 yılında
Bryan Adams'ın cameo bir rol üstlenerek kendini canlandırdığı House of Fools
filmini yönetip, Venedik Film Festivali'nde Gümüş Ayı ödülü kazanması.
Nikita Mikhalkov sette.
Sıkı bir tiyatro eğitimi alan Nikita ise, bir yandan kısa
film, diğer yandan oyunculuk derken, ilk uzun filmi “At Home Among Strangers-Evde,
Yabancıların Arasında”(1973) adlı filmini çekinceye kadar, ağabeyinin çektiği
Vanya Dayı da dahil 20’yi aşkın filmde rol alıyor. İkinci uzun filmi Slave of
Love-Aşk Kölesi (1976) ona uluslararası bir ün sağlıyor.
1977’de An Unfinished Piece For Piano Player-Bir Pianist
İçin Bitmemiş Bir Parça, San Sebastian Film Festival’inde Grand Prix ödülünü alınca
ünü pekişiyor. Daha sonra Five Evenings-Beş Akşam (1978) , Oblomov (1979) ,
Family Relations-Aile İlişkileri (1981) ve Without Witnesses-Tanık Yok (1983)
adlı filmlerde imzası var.
1987 yılında Mikhalkov, Dark Eyes-Siyah Gözler’i çekmek için
gittiği İtalya’dan uluslararası ünü artarak dönüyor. Film Cannes Film
Festivali’de müthiş ilgi görüyor ve filmdeki rolü ile En İyi Erkek Oyuncu
Ödülünü Marcello Mastroianni alıyor. Birkaç ay sonra İtalyan aktör aynı filmle
Akademi (Oscar) Ödülüne aday gösteriliyor.
Bir Konchalovsky başyapıtı: Kaçış Treni
Hayatının dönüm noktası ise; 1991 yılında Close to
Eden-Cennete Yakın (aka Urga) Venedik Film Festivalinde Altın Aslan Ödülünü
kazanması. Bir sonraki yıl En İyi Yabancı Film Dalında Oscar’a aday gösterilen
Urga’nın ardından Mikhalkov, kendi kızının on yıl boyunca aynı sorulara cevap
vermesini anlatan Anna adlı belgesel
filmi tamamlıyor.
1994’da birazdan bahsini edeceğimiz filmin, ilki olan Burnt by Sun-Güneş Yanığı’nı çekti ve film Cannes
Film Festivalinde Jüri Büyük Ödülünü; 1995’de de En İyi Yabancı Film Oscar’ın
kazandı. The Barber of Siberia Mikhalkov’un büyük hevesle çektiği ilk İngilizce
film oldu.
“Güneş Yanığı 2 - Burnt by the Sun 2” filminin, tam da ‘savaş
kötüdür’ temalı, orta mektep temsili mahiyetindeki Çanakkale Çocukları
filminden sonra gösterime girmesi enteresan oldu. Rus sinemasının yaşayan en
önemli isimlerinden olan Nikita Mikhalkov’un ilki yaklaşık 20 yıl önce çekilen
filmin ikincisi, hem muhteva hem de türün hakkını vererek çıktı karşımıza.
Aradan geçen epey zamandan dolayı, serinin ilkini hatırlatalım.
“Güneş Yanığı - Utomlyonnye solntsem - Burnt by the Sun” (1994), 1936 yılında yaşanan
‘Büyük Temizlik’ esnasındaki tek bir günü anlatıyordu.
Serinin ilk filmi, bir Rus şaheseri: Güneş Yanığı
Josef Stalin döneminde Sovyetler Birliği'ndeki Büyük
Temizlik sırasında, saygın bir savaş kahramanı olan, devrime kalben bağlı
idealist bir Albayın geniş ailesiyle birlikte yazlık evinde geçirdiği dingin
bir gün ve bu günün sonunda yaşanan trajik olayları üst düzey bir kara mizah
ile izlemiştik. Bir Renoir filmi tadında olan Güneş yanığı, güçlü karakterleri
ve sağlam görselliğiyle adeta Çehov oyunlarındaki karakter çatışmaları kadar
gerilimli bir filmdi. (ayrıntılı özet için BKZ)
Urga isimli şaheserin yazarı olan Nikita Mikhalkov, en
başından beri bir ‘üçleme’ yapmak istediğini söyleyip duruyordu ama arada başka
işlere (Sibirya Berberi, 12) daldığı için epey ihmal etmişti.
Güneş yanığı 2’de hikaye 5 yıl sonra da olsa kaldığı yerden
devam ediyor. Stalin yine iktidar, Mikhalkov’un canlandırdığı kahramanımız
Albay Kotov ilk filmin sonunda idama mahkûm edilmesine rağmen canını kurtarmış,
İkinci Dünya Savaşı’nda cephede savaşmaktadır. Karısı Maroussia öldüğüne
inanmakta, kızı Nadia ise ondan nefret etmektedir. En kötüsü de, ezeli düşmanı
hain Mitya suikasttan kurtulmuştur ve Stalin’in emirleri uyarınca Kotov’un
peşine düşmüştür.
Hikaye, ilk filmin devamı olsa da, tarz ve anlatım şeklinde
epey değişiklik var Mikhalkov’un. Bir kere, anlatım stilini epey batı
sinemasına yaklaştırmış ve hatta başka bazı filmlere aşırı benzerlikler içeren
‘trük’ler kullanmış nedense. Savaşın saçmalık ve acımasızlığını yine enfes bir
ince zeka ile eleştirmekten geri durmuyor elbette. Özellikle cephe sahneleri
çok sahici. Bununla beraber, kendi tarzından da çok uzaklaşmak istemezcesine en
azından geri dönüşler ve paralel kurgu ile alışılmış Mikhalkov sinemasından da
tatlar barındırıyor film.
Paralel anlatımla takibi biraz zorlaştırmış, karakter
renklilik ve fazlalığı seyri daha da ağırlaştırıyor. Başlangıçtaki çatışma
sahneleri “Kapıdaki Düşman - Enemy At The Gates”i çağrıştırsa da, ondaki kadar yüzeysel değil
daha derinleştirici olarak verilmeye çalışılmış.
Kapıdaki Düşman'a benziyor gibi değil mi?
Söz gelimi, Çanakkale Çocukları’nda neredeyse mizah
seviyesine indirgenen ‘İlahi yardım’ boyutu ilginç sebeplere bağlanarak harika
bir zeka gösterisiyle anlatılabilmiş.
Yaklaşık 3 saatlik uzunlukta bir film Güneş Yanığı 2. Ancak
bunun devamı da var, aynı dönem çekilen ve (Güneş yanığı 3 değil) bir üç
saatlik daha uzunlukta olan. Mikhalkov, elini korkak alıştırmamış ve biraz da
dizi ihtiyacını gidermek için bir tür ‘mini seri’ mantığıyla çekmiş üçlemenin
ikincisini.
Fakat biraz bilgi birikimi ve savaşa dair malumat istiyor
izleyiciden ve tabii, karakterler için de önceki filmden hatırat. Bütün bunlara
sahip değilseniz, filmin ortasına doğru kopmaya başlıyorsunuz Güneş Yanığı
2’den. Zira tüm iyi niyetli anlama çabalarınız usul usul çabalıyor ve pes
ediyorsunuz.
İlk filmin o bayıldığımız ve Çehov tadı veren dokusunu alıp,
bir parça Hollywood kumaşına döndürmüş. Peki bu rahatsız edici mi? Sinematografi
açısından değil ama bizim Mikhalkov’u görüp, beğendiğimiz düzlemden ayırıyor ve
kardeşine yaklaştırıyor. Buna rağmen, Hollywood filmlerinde ender olarak
gördüğümüz duyarlılığa ve lirizme sahip Güneş Yanığı 2.
Savaş sahneleri etkileyici.
Saldırının tam göbeğinde, denizin ortasında ayakları kopuk
papaz Alexander ile Nadya Kotova’nın bir mayına tutunarak sağ kalmaya
çalıştıkları sahne, ilk bakışta Titanic’in meşhur sekansına benzese de sinema
tarihinin unutulmayacakları arasına girecek gibi.
Rahip, ‘dua et’ diyor kıza; vaftiz bile olmamış kız, ‘nasıl
edeyim bilmiyorum, babam bir komünist’ diyor derin üzüntüyle. Papaz, “hiç
önemli değil, ‘Allah’ım sana teslim oluyorum’ demen yeterli” diyor. Ölümün
kıyısında bile, ‘dua’ dolayısıyla komünist babasının kendisine kızmasından
korkuyor genç kız! Sonrası da etkileyici, öldürmek için yerleştirilen mayın,
genç kızı sahile çıkaran bir sefine oluyor adeta.
Mikhalkov, daha önceki filmlerinden çok daha mesafeli
duruyor karakterlerine ama yine de klasik bir savaş filminden daha fazla odaklıyor
insanı. Güneş Yanığı 2’nin ilkinden en önemli farkı da bu sanırım; en az
insanlar kadar olay üzerinden de yürümesi.
Her Mikhalkov filminde olan 'Kara mizah' de unutulmamış.
Film için ‘bugüne kadar çekilmiş en yüksek bütçeli Rus
filmi’ deniyor ama belki de yeterince ‘masa başı’ katkısı olmadığından çok
fazla hissedilmiyor bu durum. Yani benzerleri gibi bir ‘görkem’den ziyade
derinlik peşinde Rus yönetmen. Filmin sahiciliğine bir şekilde engel teşkil
edecek teknik oyun ve maceralardan mümkün mertebe uzak durmuş.
Nikita Mikhalkov da (her filminde olduğu gibi) yine kendisi,
eşi ve çocuklarına rol vermiş. Belki de Sinan Çetin’in ilham kaynağıdır
bilemiyorum ama arada epey bir fark var tabii.
Klişe Hollywood yapımlarından –nispeten- farklı ve Nikita
Mikhalkov sinemasını özleyenler için bir vaha gibi Güneş Yanığı 2.
"Duydun mu," dediler, "Peygamber Efendimiz'i
karalayan bir film yapmış yine alçaklar!" Yeni bir şey değildi bu... Hemen
paniklemeyin bir önceki yazımızın yanlışlıkla tekrarı değil bu. Çünkü hala
böyle diyenler çıkıyor karşıma. Sonrası biraz daha değişiyor. Şöyle oluyor;
‘Biz niye İslam tarihini, Müslüman kahramanları, olayları layıkıyla anlatan
filmler çekemiyoruz?’
Artık bir klişe soru haline gelmiş bir şeydir bu. Her kutsal
günde, manevi atmosferde zevkle izlenilen Mustafa Akkad’ın Çağrı filmi
izlenirken ve sonrasında da hep aynı tartışma yapılır. Kendi kendimize
kızarcasına şu tespiti yapmaya bayılırız: Çağrı’dan başka doğru dürüst filmimiz
yok! Olaya biraz daha dışarıdan ve gözlemci sıfatıyla müdahil olanlar ise şöyle
derler mesela: Kaç yıl oldu, Müslümanlar hala bir Çağrı çekemediler!
Elbette haklı bir tespit ve yerinde bir gözlemdir.
Doğrudur, Müslümanlar üzerinden neredeyse 40 yıl geçmesine
rağmen bırakınız Çağrı’ya içerik, estetik ve etki açısından denk, yanına bile
yaklaşabilecek bir film çek-e-mediler. Bundan sonra da biraz zor, -beylik
ifadeyle- bir Çağrı kolay çekilmiyor zira!
Durumu anlatabilmek için Akkad ve Çağrı’nın çekim hikayesine
bakmak lazım.
Yılını tam hatırlamıyorum, sanırım 1990’lı yılların başıydı.
Mustafa Akkad film işine oluk oluk para akıtan muhafazakar bir iş adamı ve TV
istasyonunun sahibinin daveti üzerine ülkemizdeydi. Bu enteresan adamla
tanışmayı kafaya koymuştum ama nedense onu ülkemize getiren dostlarımız
kimseyle görüştürmüyorlardı. Kaldığı otele gittiğimizde bizi nazikçe
reddettiler. Tam otelden çıkarken resepsiyonun telefonu çaldı ve biri bize
seslendi: ‘Mustafa Akkad ile görüşmek isteyen sizler misiniz?”
Büyük usta, gazetecilerin kendisiyle görüşmek üzere
geldiğini duymuş ve gizlice bizi arayıp, biraz bekledikten sonra aşağıya
geleceğini bildirmişti. Yarım saat kadar, kendisine ev sahipliği yapan
elemanların evlerine gitmesinden sonra lobide karşımıza geldi. Elinde tuttuğu piposu
ve beni inanılmaz derecede şaşırtan entelektüel duruşuyla, piyasa kurdu bir
yapımcı-yönetmenden çok bir feylesof, bilge bir sinemacı ile karşı karşıyaydık.
Beraberimde şimdilerde Bugün gazetesinde yayın yönetmenliği yapan meslektaşım
Erhan Başyurt vardı. Ve o gün epey uzun süren bir görüşme yaptık rahmetli Akkad
ile. Çok az bir kısmını da gazetede haber olarak yayınladık.
Çok çarpıcı bir hayat hikayesi vardı büyük ustanın:
Mustafa Akkad 1930 yılında Halepli bir gümrük memurunun ve
Antepli bir ev hanımının oğlu olarak dünyaya geliyor. 19 yaşına geldiğinde
babasına, Amerika’ya gidip film eğitimi almak ve yönetmen olmak istediğini
söyleyince, çok şaşırıyor herkes. Düşünün lütfen 1940’lı yılların sonunda
Halep’in küçük bir kasabasındaki Müslüman bir Arap çocuk sinema endüstrisinin
merkezine gidip, yönetmek olmak istiyor!
Oğlu Malik'i de Libya'ya çekimlere götürmüştü.
Bu müthiş idealizmin önünde durmuyor baba Akkad, bütün
birikimi olan 200 doları oğluna uzatıp dualar ile yolluyor Mustafa’yı.
Yollarken bir şey daha veriyor yürekli baba; Kur’an-ı Kerim… Yüreğinde böylesi
bir sinema tutkusu, arkasında baba duasıyla Los Angeles’a gidiyor Akkad. Ucla
Üniversitesi’nde sinema eğitimi alırken bile babasının onu yolladığı günkü
bilinçten zerre sapmıyor. Okula mescit açılması için mücadele ediyor mesela. Ve
açtırıyor da. Mezuniyet sonrasında akademik kariyerine Californiya
Üniversitesi’nde devam edip yüksek lisans yapıyor. Daha öğrenci iken CBS’de
çalışmaya başlıyor. Ve ünlü Sam Peckinpah ile sıkı dostluk kuruyor… Sınıf
arkadaşı Patrica’ya aşık oluyor ve evleniyorlar. Birbirlerinin inancına saygı
duyan bir evlilik sonrasında doğan çocuklarına da kendi kültüründen uzak
yetiştirmiyor Akkad. Bunları anlatırken, bir ara gülümsedi ve bana ‘aslında ben
de yarı Türk sayılırım’ dedi.
Çağrı filmi fikri
nasıl oluştu?
Amerika’daki İslam algısı onu hep rahatsız ediyor.
Hollywood’un İslam’a bakışı üzerindeki yükü vebale dönüştürüyor bir süre sonra.
Bireysel ilişkiler ile bu algıyı kıramayacağına inanıyor. İlk başta kendi
çocukları olmak üzere, en küçük yaştaki çocuklardan, İslam dinini bilmeyen
gayr-ı Müslimlere kadar herkesin anlayabileceği, anlayıp sıcaklık duyacağı bir İslam’ı anlatan
film çekmeyi kurguluyor.
Çağrı filmi projesi gelişiyor böylece.
Çağrı'da rolü anlatırken.
Ancak kolay değil, böylesi büyük ve ilk olan bir projeyi
hayata geçirmek. Zira ilk engeller Amerikan film sektöründen değil, kendi
kültüründen ve dinine mensup çevrelerden geliyor.
Mustafa Akkad, CBS’te program yaparken kendisini çok
etkileyecek bir aktör ile tanışır: Antonny Quinn… İslam tarihini anlatan bir
film çekeceğini bahsettiği ilk insanlardan biri de dolayısıyla Quinn oluyor ve
Hz. Hamza rolü teklifini ona yapıyor. Çağrı’nın çekim hikayesi kadar, yazım
hikayesi de enteresan. Akkad, öyküyü oluştururken Hz. Peygamber Efendimiz’i
gösteremeyeceğini biliyor ama başta 4 halife olmak üzere bir çok sahabe
efendimizi de gösteremeyeceğini danıştığı Müslüman alimlerden öğreniyor.
Resim ve
heykel ile epey mesafeli duran bir inancın böylesi bir filme cesaret etmesi
bile başlı başına bir iş. Ancak şöyle demişti Akkad; “Eğer İslam izin verseydi
bile peygamberi göstermezdim. Sadece bizim peygamberimizi değil, hiçbir
peygamberin gösterilmesi taraftarı değilim. Onların ulvi kişiliklerine
zedeleriz diye endişelerim hep vardı.”
Ünlü Waterloo filminin senaristi H.A.L Craig’den profesyonel destek
alıyor. O gün 77 yaşında olan Mısırlı usta yazar Tewfik El-Hakim de hem
danışman hem de diyalog yazarı olarak katkıda bulunuyor senaryoya.
Mekke'nin Fethi sahnesi
Çağrı filminin senaryosu ortaya çıkınca kaynak arama
çalışmaları başlıyor. Film için öngörülen bütçe yaklaşık 10 milyon dolar. Vasat
bir Hollywood filmi için bile epey düşük bir maliyet bu aslında. Ama parayı
bulmaktan daha mühim sıkıntılar ortaya çıkıyor. Sadece söylentiler üzerine Bazı
İslam ülkelerinden tepki görmeye başlıyor bile film.
Olaylar, olaylar…
Fas Kralı ikna ediliyor ve çekimlere 1976 yılında
başlanıyor. Akkad, o güne kadar denenmemiş bir şeyi, üstelik tüm İslam aleminin
gözü üzerindeyken yapabilecek kadar gözü pek bir insan: Filmin esas kahramanını
hiç göstermeyecek! Setler kuruluyor ekipler toplanıyor vs. Teknik ekibin
tamamına yakını Hollywood kökenli. Fakat büyük usta, hepsinin sözleşmesine
şöyle bir madde koydurmuş: “Müslüman bir asistan ile çalışacağız.” Yani, her
Amerikalı yanına bir Müslüman yardımcı alıp, film boyunca yetiştirecek. Muazzam
bir deha örneği…
Bırakınız yardım etmeyi, İslam kültürünün, mirasının üzerine
konup, ondan para kazanmayı hayat tarzı haline getirmiş bazı çevreler işi
azıtıyorlar ve uluslar arası tehdit boyutuna getiriyorlar. Özellikle Suudi
Kralı’nın dayatmalarına dayanamayan Fas Kralı, filme destek vermekten
vazgeçtiği gibi film ekibinin 15 gün içinde Fas topraklarından çıkmasını
istiyor. Bununla yetinilmeyip, hiç umut kalmasın diye kurulan tüm setler
yıkılıyor, mekanlar kapatılıyor.
Baskılara dayanamayan Fas Kralı desteği çekip, film setini yıktırmıştı.
Büyük bir hayal kırıklığı yaşamasını beklediğimiz Mustafa
Akkad yılmıyor. Neredeyse binden fazla insan kaderinin ne olacağını beklerken,
sevindirici haber Libya’dan geliyor. Kaddafi hem filme para vereceğini hem de
ülkesinde çekebileceklerini söylüyor Akkad ve Quinn’e… Yalnız iki şartı
olduğunu ekliyor: İslam Alimleri senaryoyu onaylamalı ve kutsal şahısları
sadece Müslümanların oynadığı bir film daha çekilmeli.
Belki de daha hayırlı bir gelişmeye neden oluyor ve uzun
uğraşlar sonucunda Ezher Üniversitesi’nin onayını alıyor Akkad. Ve dünyada yine
o güne kadar yapılmamış bir şey daha yapılıyor; aynı anda iki film çekiliyor.
Önce Çağrı’nın oyuncu ekibi gelip sahneyi çekiyor, ardından Müslüman oyuncular
aynı sahneyi tekrar çekiyor. Aynı gün, aynı yerde… Ve ortaya hem “The Message”
çıkıyor hem “Er-Risale..”
Ortada Akkad, sağlı sollu iki Hz. Hamza, iki Hind...
Hz. Vahşi rolü
hayatını kararttı…
İlk senaryoda Hz. Bilal karakterinin rolü çok fazla. Zira
düşünülen isim Muhammed Ali. Ancak anlaşma sağlanamayınca bu rol epey
azaltılıyor. Onlarca enteresan ayrıntı var Çağrı’nın çekim öyküsüyle ilgili
ancak bir tanesi çok çarpıcı. Mustafa Akkad ‘Vahşi’ karakteri için oyuncu
düşünürken bir türlü kimse tam oturmuyor bu karaktere. Kaldığı otelde elektrik
teknisyeni olarak göre yapan Salim Gedara’yı görünce ‘işte bu’ diyor. Hakikaten
de Salim rolün hakkın veriyor. O kadar ki; Hz. Hamza’nın şehid edildiği sahne
diğer oyuncuların işi bozmaları yüzünden tam 5 kez tekrar çekiliyor. Zira, o
kadar duygusal ve başarılı bir sahne ki oyuncular Vahşi’nin, Hz. Hamza’ya
yaklaşmasına izin vermiyorlar ve bir şekilde çekimi bozup duruyorlar.
En çok zorlanılan sahne: Hz. Hamza'nın şehadeti.
Çekimden bir yıl sonra Salim, Akkad’ı arıyor ve ‘hayatımı
bitirdin’ diyor. Bu rolden dolayı işten atılmış ve sokağa çıkamıyor. Film epey
çileli bir serüvenden sonra iki yılda ancak tamamlanıyor. Binlerce kez
dinlediğimiz müziğini ise ünlü Fransız müzisyen Maurice Jarre, İngiliz Flarmoni
orkestrası ile hazırlıyor. Jarre teklifi alınca, müzikleri çölde bir çadırda
tek başına 2 ay kalarak yapıyor. Maurice Jarre bu film müziği ile Akademi
Ödülleri 'ne aday gösteriliyor.
Çağrı’nın gösterime girmesi de sancılı oldu. Amerika gibi
ülkelerde sinema sektörünü oluşturan tekelleri kırmak zaten mümkün değildi. Bu
nedenle çok kısıtlı sayıda salonda vizyon imkanı buldu Çağrı. Enteresandır, bu
salonlarda da Müslüman protestoları vardı. Pek çok Müslüman filmle ilgili en
ufak bilgileri dahi olmadan ‘Hz. Peygamberi gösteriyor, İslam’a hakaret’ ediyor
diye gösteriler düzenledi, filmin gösterimini engellemek istedi. Bu tür
eleştirileri bertaraf etmek adına, filmin en başına El Ezher fetvasını koyan
Akkad bile kendi dindaşlarının önyargıları karşısında şaşırıyor.
Çağrı aleyhine gösteriler...
Türkiye mi?
O sırada zaten sinema salonlarımız seks filmlerinin esiri
olmuştu… Bırakanız dindar kesimi, Türk ailesi sinema salonlarının olduğu
sokaklardan bile geçmez olmuş, yollarını değiştirmişlerdi.
Buna rağmen 1979 yılında Mimar Sinan Üniversitesi Sinema-TV
Merkezi'nde bir gala düzenlendi ve Akkad, yanına baş rol oyuncusu Anthony Quinn’i
de alıp geldi.
Film yıllar sonra ancak büyük kentlerin bazı salonlarında
gösterim imkanı buldu. İletişim imkanlarının kısıtlılığı ve Türk sinema
sektöründe kalem oynatan takımın ‘farklı’ kafası yüzünden asla sinema
salonlarında hak ettiği ilgiyi görmedi Çağrı.
Sene 1979, Akkad ve Quinn İstanbul'da...
Anthony Quinn
Müslüman oldu mu?
Akkad ile yaptığımız sohbette meşhur duyumu da sorduk: Acaba
A. Quinn Müslüman olmuş muydu? Cevabı ‘Hayır’dı Akkad’ın, ‘Ama bizzat bana, bu
filmin İslam ile ilgili ön yargılarını kırdığını ve İslam’a müthiş saygı
duyduğunu kaç kere söylemiştir.” Diye ekleyerek. Bu bile yeterli olsa da,
özellikle ABD’de, yıllar geçtikçe müthiş bir etki yaptı Çağrı. Sadece bu film
ile İslam’a ısınan insan sayısı binleri, onbinleri aşmıştır. Bugün bile, her
kutsal gün ve gecede pek çok İslam ülkesi hala bu klasik filmi bıkmadan
yayınlar ve bizler de bıkmadan izleriz.
Filmin başarılı olduğunu ve Akkad’ın bu denemeden alnının
akıyla çıktığını Kaddafi’nin memnuniyetinden anlıyoruz. Kaddafi, bu projeden
hemen sonra Ömer Muhtar filmini teklif ediyor ve en az Çağrı kadar epik ve
etkileyici o film çıkıyor. Aslında, yazımızın başlığını, ‘Çağrı çekilebilse
bile Ömer Muhtar hiç çekilemez’ şeklinde yapsaydık sakıncası olmazdı. Zira Ömer
Muhtar teknik ve bütçe olarak Çağrı’dan çok daha büyük bir projeydi.
En etkileyici sahnelerden biri: Halid B. Velid Müslüman oluyor.
Merhum Akkad bizimle konuştuğu Yeşilköy’deki o otelde acayip
heyecanlıydı. Zira, kendisi ‘Fatih Sultan Mehmet ve İstanbul’un Fethi” içerikli
bir film çekmesi için davet almıştı. Ne yazık ki, kendisini davet edenlerin
ufku –maalesef- bugün neredeyse hiçbirini hatırlamadığımız –küçümsemek için
söylemiyorum- ‘Ebu’ ile başlayan filmleri çekebilecek kadardı. (Kendisine bu
filmleri izleyip izlemediğini sorduğumda, bazılarını izlediğini ama böyle
filmler çekmek için ona ihtiyaç olmadığını söylemişti) Büyük Çekmece (İstanbul)
civarına gidip set kurulabilecek mekan bakmış, Türk sinema sektörünü yakından
incelemiş, kısacası dersini çalışmıştı. Hatta bir ara başıma vurarak, ‘İstersen
sen ve senin gibiler de bu projede görev alabilir, zira Fas ve Libya’da
yaptığımız gibi Türk gençlerini de projeye katmak isterim’ demişti. Ancak bir
süre sonra, davet edenler ile Akkad arasındaki vizyon makasının açıklığının
kapatılmayacak durumda olduğu anlaşıldı. Akkad, bir plato kurulmasından, belki
bir sektör oluşturulmasından ve daha sonra bu platoda onlarca film çekilecek
alt yapı oluşturulmasından bahsediyordu ama sanırım kendisinden istenen çok
daha mütevazı bir bütçe ile TV filmi gibi bir şey çekmesiydi. Maalesef olmadı
ve Amerika’ya döndü Akkad.
İslamı anlatan adam
İslam adına katledildi!
Kaderin garip tecellisi, İslam’a belki de tarihi boyunca en
çok hizmet eden bu filmin yönetmeni yine İslam hizmet ettiği iddiasında olanlar
tarafından katledilecekti.
Mustafa Akkad hayatının son on yılını Selahaddin Eyyubî'nin
hayatını konu edecek epik bir film için sponsor arayarak geçirdi ve 11 Kasım
2005'de Amman, Ürdün'de üç uluslararası otelin bombalanması hadisesinde kızı
Rima ile birlikte hayatını kaybetti. Bombalamaları El Kaide üstlenmişti. Dertli
yönetmen, iki gün boyunca hastanede yaşam savaşı verirken Ridley Scott, bugün
beğenerek izlediğimiz meşhur ‘Cennetin Krallığı’ isimli filmin çekimlerine
başlamıştı!
Kendisiyle bir otel lobisinde yaptığımız sohbetin bir
yerinde, cahilliğin verdiği cesaretle Kevin Reynolds’un çektiği Robin Hood
filmini izleyip izlemediğini sordum Akkad’a. Gülümseyerek baktı. Faslı Azim
(Morgan Freeman canlandırmıştı) tiplemesi ve imanlı bir karakterin doğru
konumlandırılmasıyla ilgili bir şeyler geveledim. Şöyle dedi: “Amerika’da
öğrencilerim var. Müslüman olanlar da var. Ancak üzülerek görüyorum ki,
bazıları sadece ibadeti düşünüyor, bazılarının ise din ile hiç ilgisi yok,
sadece kültürel Müslümanlar. Hem sanatı, hem inancı önemseyen genç kitle
maalesef çok az…”
Akkad’a göre mesele; yitirilen, kaybolan bakış açısının
yakalanmasıydı. Yoksa sadece parayla, teknik ekipmanla olacak işler değildi
bunlar. Sanata, sinemaya daha geniş bir vizyon ile bakacak sanatçı, yazar ve
yapımcılara ihtiyaç vardı. Ekledi: ‘İşte ben, yıllardır bunları arıyorum!’
Böylesi muazzam bir ustayı maalesef en verimli çağlarında
yitirdik. Mustafa Akkad’ın ölümü bu nedenle tarifi imkânsız bir kayıptır.
Sadece sinema adına değil, İslam adına da…
Kabe Yollarında belgeselinin broşürü.
Kabe Yollarında
Peki, tüm bunlar olup
biterken Türkiye’de durum nasıldı?
Bakalım…
Yücel Çakmaklı’nın öncülülüğünü yaptığı bir kuşak 1960’lı
yıllarla beraber sinemada teorik ve pratik olarak varlık göstermeye başladı.
Çakmaklı, aşağı yukarı Mustafa Akkad ile aynı mefkureyi savunan bir amaç için
1968’de kurduğu Elif Film ile ilk proje olarak da ‘Kabe Yollarında’ isimli bir
belgesel çekmiş ve sinema izleyicisinden olumlu tepki de almıştı.
Ancak şirketin ilk konulu filmi olan ‘Birleşen Yollar’ için aynı
şeyi söylemek mümkün değil. Malum,
bugünlerde ATV’de yayınlanan ‘Huzur Sokağı’ isimli diziye kaynaklık eden
romandan uyarlanan ‘Birleşen Yollar’, gösterime girdiği anda belli bir izleyici
kitlesini yakalamasına rağmen, en büyük reaksiyonu dindar kesimden ve
muhafazakar medyadan almıştı.
Sonrasında MTTB Sinema Kulübü ile sadece o dönem öncesine
göre değil, bugün bile pek rastlayamadığımız yoğunlukta sinema konuşulmaya
başlandı. Sinema tutkusu olan gençler bir araya geliyor, film izliyor,
tahliller yapıyorlar ve bunları medya aracılığıyla geniş kitlelere duyuruyor,
teorik tartışmalar, kuramsal açılımlar içine girmeye çabalıyorlardı.
O dönem henüz gazetelerde tefrika edilen Huzur Sokağı'nın uyarlaması: Birleşen Yollar. Film, romandan önce tamamlandığı için muhtemelen romanın finali, filmden alındı.
Fakat bugün baktığımızda; tüm iyi niyet ve samimiyete rağmen
o dönemdeki ülkemizdeki sinema ortamının; genişleyen, sınır dışına doğru
zorlayan, içerikten estetiğe evrensel olmaya çabalayan bir görüntüden
ziyade; gittikçe kendi dar kalıplarının
içine hapsolan, daralan ve nihayet çekildiği topraklar haricinde çok fazla
anlam ifade etmeyen bir tarza dönüştüğünü görüyoruz.
Merhum Çakmaklı’nın neler yaptığını, ne gibi fedakârlıklara
katlandığını en iyi bilenlerden biriyim. Ancak, kabul etmek lazım ki; insan
kurabildiği hayalleri kadar muvaffak oluyor. Mustafa Akkad, dönemin şartlarına
göre çok daha zor olan bir işe kendini adamıştı; Suriye’nin ücra bir
beldesinden sinemanın merkezine gidip, hayalini gerçekleştirmek. O nedenle
uzaktan bakıldığında boyunu çok aşan büyük ve evrensel bir işe soyunmuşken,
bizde Asaf Tengiz'in çektiği "Hz. Ömer'in Adaleti", Nuri Akıncı'nın
çektiği "Hz. Yusuf'un Hayatı" ve "Kız Evliya" ile Çetin
İnanç'ın çektiği "Hz. Bilal-i Habeşi" gibi, bugün sadece ‘nostalji’
olsun diye izlenebilen ‘piyasa’ filmleri çekiliyordu. Zira bu filmler, bırakınız
belirli bir iddia taşımayı, içi boş taklit yapım olmaktan ileri gidemiyordu.
Şubat 1973'de, Taksim'deki Venüs Sineması'nda yapılan ‘Mısır
Filmleri Toplu Gösterisi’, Yeşilçam’da taklit bir ‘dini film’ furyasını
tetiklemişti. Misal, Niyazi Mustafa'nın çektiği ‘Rabia'tül Adeviye’ adlı Mısır
filmi, Osman Seden ve Süreyya Duru tarafından ayrı ayrı uyarlandı. Sinemalarda
başrolünü Fatma Girik ve Hülya Koçyiğit’in oynadığı aynı senaryolu ve konulu
iki filmin aynı anda vizyona girmesi, Yeşilçam’ın bu işe sadece ‘ticari’
perspektiften baktığının ispatı gibidir. Üstelik bu arada, Akün Film, Rabia
filminin orijinalini getirip piyasaya sürünce, gösterim olan ve aynı konuyu
işleyen film sayısı üçe çıkmıştı.
Çağrı çekmek neden
zor?
Burada Milli Sinema Tarihi ya da Yücel Çakmaklı
filmografisinin analizini yapacak durumumuz yok. Merak edenler, bir kısmına
benim de katkıda bulunduğum (özellikle ‘Milli Sinema ve Yücel Çakmaklı’
maddesi) “Türk Sineması’nda Yerli Arayışlar” isimli kitaba bakabilirler.
(Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları , 2010)
Fakat 100 yıldan fazla bir geçmişe sahip olan sinemanın 40
yıldan daha büyük bir diliminde varlık göstermeye çalışan ‘inanç’ merkezli filmler dikkatle analiz
edildiğinde, bugün için şu temel sorunları görmek mümkün.
1- Hikaye: Her fırsatta çok büyük tarihe, önemli bir geçmişe
ve destansı hikayelere sahip olduğumuz söyleyip bununla gurur duyarız. El hak,
haklılık payı büyük bir tespittir bu. Ancak sıkıntı şurada; tarihi ciddiyetle
ve bilimsel objektiflikte ele alabilen eser sayımız yok denecek kadar az. İslam
ya da Türk tarihini hakkıyla filme alabilmek için, filme malzeme olacak
derecede sağlam metinler –yeteri kadar- olup olmadığı tartışma konusudur.
2- Senaryo: Var olan
önemli tarihsel metinleri anlayabilecek, bunu hakkıyla sinemaya aktarabilecek
derecede sinemayı ve dramaturjiyi bilen insan sıkıntısı da en önemli
etkenlerden biri. Merhum Akkad’ın dediği gibi, tarihi, inancı,
hassasiyetleriyle bilen insanların sinemayı bilmemesi, sinemayı bilenlerin de
bu hassasiyetleri umursamaması, ya ‘İstanbul Kanatlarımın Altında’ gibi
oryantalist yapımlar yahut ‘Muhteşem Yüzyıl’ gibi garabetler üretilmesinden
başka bir işe yaramıyor.
Senaryo meselesi sadece ‘teknik’ açıdan sıkıntılı bir alan
değil, ‘tercih’ açısından da problemli. Film Arası Dergisi’nin son sayısında
kapak yaptığı ‘Darbe ve Sinema’ dosyası vesilesiyle de belirtmiştim; inanç
hassasiyeti olan sinemacılarımızın ‘toplumu doğru okumak’ gibi bir problemleri
olduğunu düşünüyorum. Çok basit bir örnek: 28 Şubat bu ülkenin üzerinden
silindir gibi geçmiş, toplumu; özellikle muhafazakar kesimi dümdüz etmiş bir
süreç. Siyasi, sosyal, ekonomik, kültürel vesaire, birçok alanda inanılmaz
kırılmalar, ezilmeler, deformasyon yaşanmış. Peki, siz sadece bir adet bile
olsa, bu süreci aklı başında irdeleyen (başarısız da olsa) bir film gördünüz
mü?
TGRT/İFPAŞ yapımlarından Hasat- Hacı Bayram Veli Hz. (1993)
3- Yönetmen: Diyelim ki çok güçlü metinler bulundu ve
şuurlu/yetenekli senaristler ile bunlar birer sinema tekstine dönüştürüldü. 40
yıllık (elbette ülkemiz için söylüyorum) yerli (bunu coğrafi/lokasyon anlamında
kullanmıyorum) sinema hassasiyeti olan film tarihimize baktığımızda, bu tür
çalışmaları yapan yönetmen sayısının bir elin parmaklarını geçmediğini
görüyoruz. Olanlar da, neredeyse her adımda destek yerine köstek görmüşler.
Şüphesiz kusursuz ya da yanlışsız değiller. Lakin eleştirilirken hatalarını
fark ettirecek bir dil kullanmak yerine, ‘Bu ne kepazelik’ yaklaşımıyla
büsbütün küstürülmüş ya da kimin ne dediğini umursamaz hale gelmişler.
4- Yapımcı: Hiç unutmam, ‘İslami Holding’ olarak bilinen
kuruluşlardan birinin patronuyla, vaktiyle yaptığımız görüşmede, ‘Kardeşim
getirin Çağrı gibi senaryo, ne kadar para istiyorsanız verelim!” demişti. Aynı
zat, bir süre sonra hiç de fena olmayan bir senaryoyu, başkasına (bir bilene)
okutmak yerine kendi okumuş ve ‘Bu ne biçim senaryo kardeşim, bir
‘Selamünaleyküm’ bile yok’ diyerek iade etmişti.
Ve bir dostumun şöyle bir iddiası var: Bu zihniyete,
Cesuryürek, Gladyatör gibi filmlerin senaryolarını versen dahi beğenmezler. Ki
hatta merhum Akkad yaşıyor olsa ve eliyle Çağrı’nın senaryosunu verip
yapımcılık teklif etse, kabul görür müydü emin değilim.
Belki biraz sert gelebilir bu iddia ama tamamen haksız da
sayılmaz… Bugün İslami hassasiyeti olan büyük şirketlere baktığımızda, hemen
hiç birinde kültür-sanat ile ilgili bir kaygı görmüyoruz maalesef. ‘Olmasın’
demiyorum asla ama futbola, basketbol ve diğer sporlara yapılan harcamaların
yüzde birini sanata-sinemaya ayırmış olsalar, bugün bu tartışmaların hiç biri
yapılıyor olmazdı. Harcadıkları para o kadar büyük ki, günümüzde sponsorluk
aracılığıyla alınan bir sporcu fiyatına film çekmek mümkündür.
Mevlana bugün yaşasa, taşlarız!
5- Siyaset: Eskiden şöyle beylik projeler vardı; ‘Duydunuz
mu Atatürk filmi çekilecek ve başrolde Banderas oynayacakmış!’ Böyle onlarca
benzer haber gösterebilirim size. Devlet, yapması gereken asli vazifesini
bırakıp, film yapımcılığına soyunmayı çok denedi. Yetkililerin ‘Bu iş için tüm
imkânlarımızı seferber ederiz’ açıklamalarını dün gibi hatırlıyorum. Ve birkaç
uygulama da yapıldı. Dönemin muktedirleri, kendi düşünce yapılarına göre film
çektirdiler ama hiç biri ‘Resimli İnkılap Tarihi’nden öteye geçemedi.
TRT Yapımı Cumhuriyet-Ziya Öztan (1998)
Yaklaşık 10 yıldan beri muhafazakar kesimin iktidarı var.
Genel olarak baktığımızda benzeri bir yanlışlığı bu dönemde de görmek mümkün.
Sanırım sıkıntı şu; Mevcut iktidar, yerel yönetim, yol, su, maliye, vergi,
enerji işini önemsedikleri kadar kültür ve sanatı önemsemiyor. Ya da önemsese
bile kimseye hissettirmiyor! Bu alanda yapılan tartışmaların tamamı politik ve
çözümden ziyade, geçmişin hatalarını başka bir hata ile telafiye yönelik. Oysa
yapılması gereken çok basit, devlet yapımcı olma hevesinden vazgeçip sanatın
önündeki bürokratik ve ekonomik engelleri kaldıracak.
6- Seyirci: İşte kendimize batırabileceğimiz bir çuvaldız.
Size yakın zamanda yaşadığım bir olayı hatırlatarak açayım bu bölümü. Ateşin
Düştüğü Yer isimli filmini sosyal medyada paylaşmıştım. Doğal olarak, günlük
siyaset ve polemik mesajlarımın onda birinden bile daha az geri dönüş aldım.
Hadi buna eyvallah. Ama bir arkadaş şöyle yazmıştı: ‘Çok sıkıcı, fragmanı
yarıda bıraktım.’ Elbette, saçmalığın daniskasıydı ve bizim ‘tekrar seyir değeri’
dediğimiz bir ölçüt vardı, bu filmin özellikle fragmanının bu değeri çok
yüksekti. Önyargı, bir noktada ukalalığı da yedeğine alarak günümüz insanlarını
vurdumduymazlaştırabiliyordu.
Elbette, söylemek istediğim şey, ‘önümüze ne getirilirse
getirilsin beğeneceğiz’ anlamına gelmez. Hatta aksine, elbette eleştireceğiz
ama izleyerek, ilgi göstererek. İzlemeden, fragmanına bile bakmadan
eleştiriyorsak, zaten yapacak bir şey kalmaz.
Ve daha acı bir durum var: Hiç umursamamak. Biliyorsunuz
işte, Peygamber Efendimizi aşağılamaya çalışan film dolayısıyla nasıl da gaza
geldik. Tepkiler gösterdik, imkan olsa Youtube gibi video sitelerini basıp,
‘kaldırın bu videoyu’ diye diklenecektik. Günümüz Müslümanlarının çoğunda bu
sıkıntı var ne yazık ki: Destek yerine tepkiyi, güzeli ortaya çıkarmak yerine
çirkini yok etmeyi tercih ediyoruz. Oysa ikisinin de aynı derecede olması,
hatta ilkinin öncelikli olması gerekiyor.
Bir de şu var: En acımasız ve hoşgörüsüz yüzümüzü kendimizle
ilgili yapılan çalışmalarda ortaya çıkarıyoruz. Bu konuda acayip zalim ve
hoşgörüsüzüz. Diyelim ki bir film çekildi (ya da dizi) hemen saldırı ve dudak
bükme moduna geçip, ‘Bu ne kardeşim, böyle film mi olur’ diyerek aşağılıyor,
şevk kırıyor, cesaret edip üretenleri yerle bir ediyoruz.
Daha önce de bir vesile ile yazmıştım: Şimdilerde
beğendiğimiz, bayıldığımız ve tasavvufî boyutundan çıkarıp neredeyse dünyevi
aşkın folklorik öğelerinden biri durumuna getirdiğimiz Hazreti Mevlana bugün
yaşasa, Allah bilir nasıl eleştirir, nelerle suçlar, nasıl yalnızlaştırırdık?
“gel, ne olursan ol yine gel’ neyin nesidir canım!
İşte bu ve benzeri nedenlerden dolayı bırakınız Çağrı’yı,
mütevazı orta yol bir film bile çekmek çok zordur. Zira hikayeyi bulmak,
yazdırmak, yönetmeni ayarlamak, parayı bulmak, gösterim için salon tedarik
etmek, seyircinin ilgisini çekebilmek gibi kocaman bariyerler vardır.
Soruyu şöyle sormak en doğrusu belki: Biz bu konuda ne
yaptık? Biz, yani hepimiz; kendi durumlarımıza göre, parası, kalemi, yeteneği,
hiçbir şeyi yoksa azıcık vakti olan… Öylesine değil, samimi olarak sorup
cevabını alabilirsek, bu soru anlamlı olacaktır.
Ha, tüm bunları yazdık diye, ilânihaye durum böyle gidecek
değil elbet. Geçmişte olduğu gibi, bugün de bu işin ‘deliler’i çıkacak, bu işe
emek, para, hayatını yatıracak ve balığı çok umursamadan ‘Hâlık’ ile yetinmeyi
tercih edecektir.
+03.jpg)
+colour.JPG)
