İhtimal

Vazgeç papatya yolmaktan,

                                  ihtimal intihardır aşık için

Halının altı

Terence Mallick'in o güzeller güzeli 'İnce Kırmızı Hat - The Thin Red Line'  filminin ortasında, savaşın tam göbeğinde, ateş altındaki asker, evini, bahçesini, penceresini, perdelerini havalandıran rüzgarı hatırlayarak, 'Bize verilenin kıymetini bilemedik' diyordu. Sezai Karakoç, enfes ve veciz 'Dağ Çağrısı'nda ise şöyle sesleniyordu: "Dağın ucuna çıkıp haykırmak istiyorum. Gelin, her göze biriniz yerleşin. Dağ bir tek yapıdır. Dağ canlansın, bir toplum olsun... Her gece damlarımıza çiğ yağsın. Gün doğarken yazın arıları konsun ağaçlara, bağlara. Kulaklarımızda an sesi. Bir oğul uğultusu. Ve güneş doğarken bizi billur bardaklarda suyumuzu içerken yakalasın. Suyu çınlatsın taze gün ışığı. Bardağın içinden fırlasın çocuksu, toy gün ışıkları. Adeta daha yeni doğmuş olan yavru ışıklar..."

Emin Alper, ilk filmi olan Tepenin Ardı'nda bizi tam tersi bir odaktan sarsıyor. Verilen onca nimetin, güzelliklerin, insanoğlunun zaafları ve şüphe kukumavıyla nasıl bir cehenneme dönüşebileceğini gösteriyor.

Son derece mütevazı bir film gibi duruyor Tepenin Ardı... Basit, sade ve küçük bir hikaye gibi. Emekli bir orman işçisinin aile çevresinde dönerek derinleşiyor ve paranoyanın nasıl bir cinnet mustatiline çevirdiğini görüyoruz bu sıradan hayatları.

Kendisi de Yörük olan Faik, emekli olduktan sonra kurduğu dünyasında varlığını bir tür aile içi gerilimle zinde tutuyor. Tepenin arka kısmında yaşayan ve günü birlik sınır aşımıyla kendi hayatına tecavüz ettiğini düşündüğü, bizim görmediğimiz başka yörükler. Yardımcısı Mehmet (ki onun da vardır marazi yönleri), onun karısı Meryem, çocukları Süleyman ve Aliye... Dağların eteğine, derenin yamacına ve kavakların yanı başına kurulu bu minimal dünyada bir ikiyüzlülüğün hüküm sürdüğünü hissediyoruz. Ancak, tepenin arka tarafındaki düşman, bu yüzleşmeyi sürekli erteliyor ve halının altına süpürüyor hep.

Faik'in, dul oğlu Nusret ve iki torunu Zafer ile Caner'in iki günlüğüne gelmesiyle, iki yüzlülük kazanının fokurdamaya başladığını görüyoruz. Zafer, bir asker gazisi. Muhtemelen doğuda askerlik yaparken şirazeyi şaşırmış, psikolojiyi bozmuş ve ilaçla tedavi ediliyor. Caner ise, ergenliğe yeni adım atarken, bambaşka erkeklik gösterilerinin derdinde. Yamak Mehmet, içinde biriktirdiği Faik öfkesini kavak fidanlarından çıkarıyor. Ailenin sürüsüne çobanlık yapan oğlu Süleyman ise bambaşka bir dünyada ve insanlardan daha çok köpeği Paşa ile samimi. Küçük kızı saymazsak, filmin tek kadın karakteri Meryem, daha çok bir kurban görüntüsünde. Erkeklerin öfke ve paranoyalarıyla şekillenen bu ilkel yaşamda 'dişil' bir unsur. Enteresan bir şekilde, filmin en küçük kahramanı, en aklı başında konuşan karakteri. Küçük kız, çevresi öfke ve ikiyüzlülükle sarılı bir dünyada -üstelik hiç sırıtmadan- en can alıcı cümleleri söyleyiveriyor.

Başlarda, tanımaya çabaladığımız bu dünyanın çok daha büyük ve temel bir problemi olduğunu anlıyoruz bir süre sonra: Ötekileştirme. Faik, Tepenin Ardı'ndaki yörüklere takıntılı. Nusret, bastırdığı açlığı Meryem ile gidermeye kalkışıyor ve zaten yeterince paranoyak olan Mehmet büsbütün çileden çıkıyor. Her biri kendi arasında çatışan, birbirine rol yapan garip bir aile...  Ama esas gerilim ve çatışmanın kaynağı 'diğer yörükler'...  Bu çatışmayı klasik bir Seferoğulları-Tellioğulları gerilimiyle ve mizahi dille de vermek mümkün ya da Tepenin Ardı'nın yaptığı gibi, can yakıcı bir iki yüzlülük sarmalıyla da...

Ne var ki Faik'in büyük bir özen ve öfke ile oluşturduğu bu paranoid düşman, dönüp kendi ailesini vurmaya başlıyor...

Aslında tarihe benzer bir mental yaklaşımla bakarsak, Tepenin Ardı'nın çok doğru bir yerde durduğunu söylemek mümkün. Bütün o büyük savaşlar, kıyımlar, dökülen kanlar, benzer paranoyalar ve ön yargılar ile başlıyor.

Filmin bana göre temel sütunu olarak duran 'endişe' öykü boyunca bünyeye sızmış bir kurt gibi kemiriyor gövdeyi. Ve canına okuyor hayatların. İkiyüzlü yakınlıklar, öfkeyle harmanlanmış hayatlar ödedikleri bedelin farkına bile varamıyorlar belki de...

Karakterler hakkında tam kanaat oluşurken devreye girip, dozu giderek yükselen gerilim, hikayeye bir miktar 'ket' vursa da, özellikle ikinci yarıda filmi seyirlik kılıyor. Bu anlamda olumlu katkı yapıyor, diyebiliriz.

Aslında bu his (yer yer patinaj yapsa da) hiç yabancı değil, gerilim ustalarının özellikle kapalı mekanlarda verirken başardıkları düzeyde bir 'endişe' hissini izleyiciye geçirmeyi başarıyor. Ki bunu çok önemli buluyorum şahsen.

Toplam iki elin parmaklarını geçmeyecek kadar az sayıda oyuncu barındıran bir film Tepenin Ardı. Ve oyunculuklar hayranlık verici düzeyde sahici.

Hikayenin en büyük problemi derinleşememesi, tüm eşelemelere rağmen. İkinci en büyük sıkıntı ise, omurga hikayeye bir türlü karar verilememesi. Bir çok yan hikayeye sürtünerek akan bir yapısı var Tepenin Ardı'nın.

Açıkçası bu kadar doğal bir platoyu bulup, bu kadar güzel resim yapmaya uğraştıktan sonra, görüntü kalitesinin bu kadar düşük olmasına şaşırdım. Belki de benim izlediğim kopya kötüydü bilemiyorum ama Tepenin Ardı filminin en önemli kusuru, görüntüdeki teknik kalitesizliktir, diyebilirim. Bu zaafı belki de Emin Alper'in filmini bir Metin Erksan filmi olabilecekken epey uzaklara atıveriyor.

Mevlana'nın benlik, nefs ve ötekileşmeyle ilgili enfes bir öyküsü vardır Mesnevi'de: Nefs-i emmâreye aslan ve tavşan hikâyesindeki aslanı misal getirir. Hikâyede ormandaki hayvanlar her gün içlerinden birini feda etmeyi aslana vaat etmişlerdir. Aslan açlığı ve oburluğu ile tüm orman ehlini, bütün güzellikleri yiyen tüketen nefs-i emmâredir. Bir bir hayvanları yerken bu gidişe akl-ı meâdı temsil eden tavşan «dur!» der. Aslanı kuyu başına götürerek, kuyudaki aksini kendisinin rakibi olan bir aslan olarak gösterir, rakibini alt etmek için kuyuya atlayan aslan kuyuda mahsur kalır. Nefsin kuyuya kapatılması kavgaya tutulması demektir. Nefis bir hile ile de olsa kendi düşmanının kendisi olduğunu görmüş, onunla çarpışmak etmek için kuyuya atlamıştır. Düşmanı yok etmek isterken, yok olan kendisi olur...

Faik'in hikayesi de böyle bir şey... Tepenin Ardı'nda olduğu varsayılan düşmana verilmek istenilen her zarar, kendi ailesine döner. Öcüleştirilen 'öteki' yörükler belki de hiç bir şey yapmadan, aile fertlerinin zaaflarıyla bir tür otonom, aile içi savaşı sürdürür.

Korku birleştirir ama kuşku canına okur insanın. Paranoya bir kez eline geçirmeyegörsün hayatın dizginlerini, mantık rafa kalkar ve öfkenin zembereği boşalır. Artık en akıl dışılık bile normalden sayılmaya başlar.

Ve bir ecinni ürperticiliğiyle örülen öteki can alıcı bir rende gibi çalışıp, törpülüyor kan akıtarak bu küçük hayatları. Ama neticede değişen çok şey olmuyor.

Ha tepenin ardı, ha halının altı...

Hasıl-ı kelam; eksiksiz değil ama son dönem Türk sinemasının en önemli çalışmalarından biri Tepenin Ardı... 

Kâfi...

Bir miktar dua gizledim sensiz günler için.

               Zulasında sevda olan hayallerin,

                        Avuçları dua tarlası…

             Biliyor musun?

                        Aslında gelsen bile fark etmez.

             Ziyadeleşmeyecek hiçbir şey...

    Ne hasret,

    Ne keder…

                            İyisi mi sen;

                                                 Bir ‘amin’ de yeter!

Benim minik cüccelerim!

Bir papazdı İskoç George MacDonald… Aynı zamanda bir yazar. Yazdığı sıra dışı fantastik masallar 20. Yüzyılın birçok yazarı için esin kaynağı oldu. Hele ki Prenses ve Goblin kendisinden etkilenen Tolkien için bambaşka bir kulvar açılmasına vesile olacaktı.

J.R.R. Tolkien’i biliyoruz zaten. Bir dilbilimci. 18 farklı dile hakim olduğu söyleniyor. Dil ile kafayı kırmış biri. Mevcut dilleri incelemiş, yalamış, yutmuş ve belki de eğlence olsun diye ‘tekrara düşmeden yenisini yapma’ cehdine girişmiş bir arızalı şahsiyet. Bu akla ziyan adam, mevcut dilleri yetersiz görmüş olacak ki, oturup kendi dil icat etmiş. Elf diliyle uğraşmaya başladığında yaşı henüz 19 imiş. Kendi icat ettiği dil sayısının 14 olduğu söyleniyor ama çok da abartmamak lazım, yan dillerin hiçbirine Elfçe kadar hakim değil. 60’lı yıllarda çekilen bir belgeselde Elfçeyi konuşabilecek kadar içselleştirildiği görülür Tolkien’in. Bu kadar emek amaçsız olmasın diye, bu dilleri konuşan karakterleri üretmeye başladığında, zamanla yeni bir ırk/lar oluşturduğunu görmüş ve nicedir zihnini meşgul eden ‘Orta Dünya’ mitine doğru savrulmuş yönetmenimiz. Öyle böyle değil, neredeyse dört başı mamur, bir tür paralel evren gibi. Haritasını bile çizmiş.

İşin uzmanları, bize hayranlık veren bütün bu şeyler için, ‘gayet normal’ diyorlar. Her ne kadar ‘Yapılmış bir dili tekrar etmenin ne faydası var, yenisini yapalım’ demesine çok anlam veremeseler de! Aslında, kurguladığı dünya her ne kadar inanılmaz olsa da anlaşılmaz değil. Yazdığı evrenin ve kahramanlarının hemen hepsinin dip koçanı hayatının bir yerinde duruyor Tolkien’in. Yaşadığı kasabadaki devasa kuleye bakıp ‘İkiz Kule’yi, bilmem hangi arkadaşının karısının soy ismine takılıp, bir başka karakteri oluşturmuş. Misal örümcek Shelob karakteri, kendisini küçükken ısıran örümceğe dayanıyor. Kitaplarında yaşanan maceralarının çoğunun İskandinav mitlerinden kolajlar olduğunu kendisi söylüyor zaten. Ama bu, asla yaptığı şeyi küçültmüyor bu usta adamın.

Kendini monarşist ve Katolik olarak nitelemese, altında bit yeniği arayacağız binlerce sayfalık, milyonlarca kelimelik (Sadece Yüzüklerin Efendisi 1 milyondan fazla kelimeden oluşuyor) eserlerinde. Oysa kendisi böylesine mistik anlam ve misyon yüklemiyor yazdıklarına. Ama –ülkemiz de dahil- pek çok yerde kitaplarını okuyanlar, kendi inanç ve ideolojilerine göre Tolkien ve yazdıklarını eğip bükmeye çabalıyorlar nedense. Tolkien metinleri hiçbir şekilde bu tür argüman niteliği taşımaz, buna çabalayanı görünce hemen oradan uzaklaşmak lazım. Ciddiye alınacak bir durum değil yani.

Yüzlerce taklit yazar türeten bu tür, mitolojiyi insanlık tarihiyle birleştirerek fantastik ve farklı bir kurgusal tarih oluşturdu. Bazı röportajlarında İngilizlerin mit yoksunu olduklarını, kendisinin oturup İngiliz miti oluşturmak için bu kitapları yazdığını söylemişliği vardır. Buna rağmen bir takım metazorik yaklaşımlar Tolkien’in eserlerinde (biraz de küçümsemek amacıyla) ‘Hiçbir numarası yok’ babından farklı cımbızlamalar yapmışlar. Misal, yüzük/iktidar, Aragorn/İsa/Mesih, Sauron/-dejenere olmuş- Şeytan vs…

 Söylediğimiz gibi; bunlar zorlama yorumlar ve yakıştırmalar. Bildiğimiz şey şu; kendisi dindar bir Hıristiyan olan bu adam, İskandinav mitlerindeki kasvetli havayı yansıttığı eserlerinde, bir inanç ve dini vurgu yoktur ancak sağlam bir vicdan hep kendini hissettirir. Öte yandan, yazar bizzat kişisel yaşamında da anti-endüstriyelcidir. Teknolojiye neredeyse karşıdır, hayatı boyunca televizyonu olmamıştır mesela…

Hobbit ve Yüzüklerin Efendisi serisine bakıldığında, çok kaba bir genelleme ile şunu söylemek mümkündür belki: Tolkien, herhangi bir toplumun yerleşik değerlerini alıp, ters/yüz ediyor, iktidar, hükmetmek, sömürü, direniş, özgürlük gibi kavramları kademeli olarak kurguladığı olaylar ile işliyor ve klasik masal anlatım tekniği ile bir yere bağlıyor.

Tolkien’in metinlerinin analizini yapacak değiliz ancak, Yüzüklerin Efendisi bu yüzyılın başında sinemaya aktarıldıktan sonra mesele bizim de ilgi alanımıza girmiş oldu.

Ünlü sinemacı Peter Jackson (ününe ün katarak) çektiği Yüzüklerin Efendisi üçlemesi sinema tarihi açısından elbette çok önemliydi. Ancak Tolkien ve ‘Orta Dünya’sı için bir tür kitabın ortasından konuşmak gibiydi. Jackson, doğal olarak bu türün en etkili kitaplarını ele aldı ve günümüz sinema izleyicisinin algısına göre seyrelterek perdeye aksattı. Sonuç muhteşem oldu.

Yüzüklerin Efendisi, dünyanın ortasından konuşmak anlamına geliyordu. Jackson, Hobbit: Beklenmedik Yolculuk ile girizgaha geri dönüyor. Aslında hem Orta Dünya’yı tanımak, hem de ‘Eskiden buralar dutluktu’ hissini güçlendirmek için bunu yapmak gerekiyordu. Lakin, bir kitaptan üç bölümlük seri film çıkarmak?.. Burası biraz ticaret kokuyor…

Hikayesini aktarayım, sonra filmler ilgili birkaç şey söyleyeceğim tabi…

Hobbit Bilbo Baggins, keyfi yerinde mutlu mesut yaşarken Gandalf dayanır kapısına. Bu kez havai fişek gösterisinden daha ciddi bir işi için gelmiştir ama Bilbo bunu hemen kavramaz. Akşam yemeği için evine üşüşen 13 cüce, hayatına katılacak olan heyecanın girizgâhıdır sadece. Bıktırıcı derecede uzun sahneler ile, on üç sıra dışı cücenin son akşam yemeğini izleriz. Ve misyon da açıklanır:

60 yıl önce ejderha Smaug tarafından ele geçirilen kayıp Erebor Krallığı'nı geri alabilmek! Malum, ejderhalar altınlar içinde yaşamaktan haz alırlar. Bu tehlikeli yolculuk için, lider kişi de bellidir, bitik Erebor Krallığı’nın efsanevi savaşçı Thorin Oakensheild. Bilbo Baggins başta nazlansa da, yolculuğa çıkmaya karar verir ve Goblin, Orklarla, Dev Örümceklerle, Kurtlarla, Şekil Değiştirenlerle ve Büyücülerle dolu tehlikeli topraklardan geçmek zorundadırlar. Bu kadar da değil; krallık Yalnız Dağ’ın çorak topraklarında bulunduğundan Goblin tünellerinden geçmek zorundadırlar. Ve Bilbo bu tünellerde hayatını sonsuza dek değiştiren bir yaratıkla; Gollum'la tanışır. Bu tanışma, karşısındaki çirkin yaratığın sadece iki yüzlü kurnazlık ve şeytanı zekasını keşfetmeye yaramaz, aynı zamanda faydalı güçlere sahip ‘değerlisi’ni de görür, hatta ele geçirir… Orta Dünya’nın kaderini etkileyebilecek bir sahip değişikliğidir bu!..

Bilenler biler, benim bu türe mesafeli yaklaşımımın nedeni; doğu ile batının masal ile tragedya arasındaki fark gibidir. Bizim masalımızdaki devler bile sevimlidir ve asla kötü bitmez masallarımız. Bu türün bizim kültür ve algılarımıza ters geldiğini düşünüyorum. 

Nihayete sakladığımı şimdi söylemenin zamanı; ‘Hobbit: Beklenmedik Yolculuk’, topu kanatlara yayıp tabelaya oynayan bir film. Hem uzun, hem gereksiz diyaloglarla şişirildikçe şişirilmiş. Üstelik Yüzüklerin Efendisi serisini izleyen bir nesil için beklenenden çok daha az epik ögeler içeriyor.  Saruman, Galadriel, Elrond, Frodo sadece ‘şekil olsun’ diye konulmuş bu ilk filme.

Bunun aksi olarak, mesela filmin en önemli karakteri ejderhayı neredeyse tek plan bile göremiyoruz...

Belki de sıkıntı şu; Yüzüklerin Efendisi serisi, çıtayı öyle bir yere koydu ki, bundan sonra çekilecek filmleri kolay kolay beğenmek mümkün olmayacak. Gandalf ağzıyla filan kuş tutarsa belki!..

Buna rağmen, Peter Jackson’un meseleye olan hakimiyeti ve hikayeyi aktarma ustalığında asla zaaf yok ve belli bir standardı tutturuyor film.

Şahsen, bana yeterli gelmedi bunlar, o nedenle Yüzüklerin Efendisi’ni tekrar izlemeyi istedim. Türe ve seriye aşinaları ikna ve tatmin edeceği ise aşikar…

Bu arada meraklılara son bir not ileteyim; 2013 mayıs ayında, editörlüğünü Christopher Tolkien’in (oğlu olur) yaptığı  ‘The Fall of Arthur" isimli bir kitabı çıkıyor büyük ustanın. Ve kitap, Kral Arthur'un son günlerini Mordred'e karşı çıktığı son seferi anlatacakmış.

Korku!

Korkuyor insan,

                             dönmekten değil;

            Dönünce özlediklerini aynı bulamamaktan!

Yük...

‘Nene’ dedim, ‘Hayat!’

Durdu ve

                                 "Ağır" dedi.

Bir 'Güvercin'dir yüreğim

19. yüzyılda yayan (1809-1865) Sebastián Iradier, enteresan bir müzisyendi. 1850'li yıllarda ziyaret ettiği Küba'dan çok etkilendi ve muhteşem bir şarkı yazdı: La Paloma - Güvercin..

Öylesine muhteşem bir şarkıydı ki Güvercin, sadece bestelendiği çağın değil, daha sonraki çağların da en etkileyici parçalarından biri oldu. Büyük ustanın bir başka bestesi 'El Arreglito' ünlü Carmen Operası'na da ilham kaynağı oldu.

La Paloma, yıllar içinde pek çok şarkıcı tarafından defalarca yorumlandı. Rahmetli Esin Engin de yorumlayan sanatçıların arasındaydı. TRT'de yayınlanan Çalıkuşu dizisinde piyano ile yorumu da vardır.

Parça son olarak A Moment Remember filminde kullanıldı. İşte onlardan bazı örnekler.

Elvis Presley yorumu

En etkileyici yorumlardan biri

Ve Çalışıkuşu (Esin Engin)

Hayat kemirir ruhumuzu!

Zübeyr Şaşmaz ismini her andığımızda akla ‘Kurtlar Vadisi’ni getirmek büyük bir haksızlık diye düşünüyorum. Nihayetinde genç bir sinemacının çıktığı bir yol ve anlatmak istedikleri başka şeyler var. Bunu ıskalayıp, derdi olan bir sanatçının üzerine, bir televizyon dizisini adeta kimlik olarak yapıştırmak bana insafsızlık olarak geliyor.

Daha önce çektiği Kurtlar Vadisi sinema filmi ve Muro, geçmişte yaşadığı bir tür ilk deneyimler olarak görülmeli ve Zübeyr Şaşmaz filmografisi Açlığa Doymak ile başlamalı kanaatimce.

Sinema enteresan bir sanat. Hem kendisinden önceki pek çok sanatı deruhte ediyor, hem de epeyce teknik zorunluluklarla sarılı. Bu anlamda belki de en zor sanatların başındadır.

Bir edebiyatçı gibi, önce zihninizde kurguladığınız hikayeyi kağıda döküyorsunuz, ardından o yazılı metni kurgulamak için insanlar, mekanlar, aksesuarlar buluyorsunuz. Yani kağıt üzerindeki hayal ne kadar sağlam olursa olsun yetmiyor, pek çok dış etken belirliyor bir filmin kalitesini. Edebiyat, resim, müzik, tiyatro; tekmili birden var içinde.

Açlığa Doymak, genç yönetmenin filmografisinin başlangıcı sayılmalı. 

Açlığa Doymak bu anlamda oldukça cesur bir film. Bir kere, bir derdi var, anlatmak istediği şeyler var. Bu bile tek başına saygıyı hak ediyor bence. Cesaret zorlukla ilgili bir kavram, dolayısıyla zor bir film Açlığa Doymak. Zorluğu da hem anlatmak istediği ‘Açlık’ kavramı hem de çoklu bir hikayenin iç içe geçirilmesinden kaynaklanıyor.

Açlık deyince aklıma hemen Knut Hamsun’un meşhur romanı gelir. Bilenler hatırlayacaktır, virane bir mekanda sefil bir hayat sürerek yazar olmaya çabalayan, tutunmak isteyen Andreas’ı. Filmdeki Eyüp karakteri de bana Andreas’ı hatırlattı bu nedenle.

Hikaye şu: Eyüp kişisel nedenlerle işinden olmuş, iki çocuklu ve fena bir hayatı olmayan gazetecidir. İşsizlik döneminde kitap yazmaya çabalar, maddi sıkıntılar yavaş yavaş üzerine binerken, eşi ve çocuklarını kaybeder. Yaşadığı travma hem ruhsal hem de ekonomik olarak onu savurur. Sena ise, hayata olumlu bakan bir tıp fakültesi öğrencisidir. Bir sol örgütte mücadele eden ağabeyi bir gün gaz altına alınıp kaybolur ve tüm aramalarına rağmen bulamaz Sena. Hiç olmadık bir yerde karşılaşır onun cesediyle ve bu travma Sena’yı pişman olacağı bir yola saptırır. Bu iki hikayenin biraz dışında gibi duran Burcu ise, kilolarıyla problemi olan, takıntılı, gürbüz bir modern kızdır. Uzun süredir ilişki yaşadığı çocuk, ailesinin hayat tarzı tercihlerinden dolayı onu terk edince, Burcu büsbütün şirazeden çıkar ve aç kalmayı, kilo vermeyi hayatın anlamı olarak görmeye başlar.

Mete Horozoğlu, filmin adeta lokomotifi. Çok zor bir rolü başarıyla sırtlıyor. 

Aç olarak doğuyor insanlar ve tokluk hissi bir tür imtihan oluyor hepimize. Açlık hamlık demek, doymak ise olmak. Ve kolay değil elbette. Her yanan pişemiyor, her beslenen doyamıyor, bir tür nasip işi bu işler. Hz. Bayazıd-ı Bestami zamanında, bir Mecusiye demişler ki, “Ne kadar zaman böyle yaşayacaksın, gel Müslüman ol, şehadet getir…” O da demiş ki; “Ben şehadet getirdiğim zaman, sizler gibi mi olacağım, yoksa Bayazıd-ı Bestami gibi olabilecek miyim?” Bunun üzerine demişler ki; “Hayır, olmaz, sen imana gelirsin ama Beyazıd-ı Bestami Hz. çok büyük bir zattır, o fevkalade bir zattır, bizim ulumuzdur.” Bunun üzerine; “Sizler gibi olacaksam, aynı kalmaya razıyım” demiş Mecusi…

İsminden de kolayca anlaşılabileceği gibi Açlığa Doymak, üç farklı öyküyü ‘açlık’ kavramı paydasında kesiştiriyor. En azından kağıt üzerinde yapıyor bu denemeyi.

Bence filmin cesur yönü de burası. Hem üzerinde kafa patlattığı ‘Açlık’ kavramı hem de çoklu bir öyküyü aynı filmde paralel olarak ilerletmeye çabalaması.

Tam da burada filmin başarılan ve başarılamayan kısımları mevcut. Önce, işin ‘olmuş’ kısımları…

Üç farklı katmandan, üç farklı hayatı 'açlık' potasına atıyor film. 

Bu tür ‘kontrast’ içeren öykülere çok sık rastlanmaz. Rastladıklarımız da çok sathi kalıyor ne yazık ki. Zübeyr Şaşmaz, ‘Açlık’ kavramına birbirine zıt perspektiften bakmayı, öykü düzleminde başarmış. Diyaloglardaki gereksiz vurgular olmasa bile izleyici, aç kalmaya çabalayanla, tok olamayan arasındaki çarpıcı zıtlığı alabiliyor.

Filmin başarılı olduğu noktalardan biri de, karakterlerin dönüşme anları olan kırılma noktalarını son derece etkileyici verebilmesi. Burcu’nun hikayesi bir miktar klişe içerse de, Eyüp ve Sena’nın hayatındaki kırılma noktaları filmin ‘climax’larını oluşturuyor. Bunun devamı olan arınma bahsinde de çift taraflı başarıdan söz edebiliriz. Her ne kadar Eyüp’ün saptığı tasavvufi arınma yolu kadar güçlü işlenemese de, Sena’nın ağabeyinin ölümüyle yaşadığı savrulma sonrasında bir bombacıya dönüşmesi ve ardından vicdanının etkisinden kurtulamayıp, ideolojik bir beklenti amacıyla yapılan açlık grevini adeta bir kişisel cezalandırma olarak görmesi filmin övgüye değer kısımlarından.

Eyüp karakterini canlandıran Mete Horozoğlu, filmin lokomotifi. Diğer ana karakterler de fena değil ama Eyüp, hem yaşadığı travmalar hem de dönüşümler ile canlandırılması zor bir karakter ve Horozoğlu bu yükün altında ezilmemiş.

Filmin makyajları için bir başarıdan söz etmek elbette mümkün. Ancak makyaj başarılı diye o kadar rahatsız edici görüntüye gerek var mıydı? 

Erkan Oğur’un yaptığı müzikler, Açlığa Doymak’ın hem güzel, hem de başarısız yönünü bize gösteriyor. Başarılı çünkü güzel müzikler. Sıkıntılı çünkü, neredeyse Oğur’un araya sokabileceği kadar bile ‘es’ yok filmde. Müzisyen adeta kareleri sıkıştırarak araya girmeye çalışmış gibi.

Ve ne yazık ki, başaramadığı şeyler de var filmin. Sanırım bu zaafların çıkış noktası metin. Yani senaryo. Bu nedenle kimi zaman büyük kopukluklar görüyoruz filmde. Diyelim ki, bunları izleyicinin zihnine havale ediyor yönetmen, ya düştüğü klişeler ve gereksiz eylemler!

Filmin bazı noktalarda 'turistik' baktığını söylemiştik. Solcu dostlar, duvardaki Orak-Çekiç'in ters konulduğunu (Tam simetrisi olması lazım) fark ederlerse, epey saracaklardır. 

Film, çiğlik ve pişme üzerine de bir katmanlama yapıyor. 'Yanmayan kibrit' metaforu tam da bu noktanın altını çiziyor ve bu anlamda filmin ana fikri gibi duruyor. Mevlana'nın 'hamdım, piştim, yandım' felsefesinin güncel çözümlemesi gibi Açlığa Doymak. İnsanların açlığına odaklanıyor; bedensel güzellik açlığı, maddiyat açlığı, ideolojik açlık vesaire...

Zübeyr Şaşmaz, belli ki geldiği kültürün yakınlığı dolayısıyla tasavvufa oldukça hakim. Bu nedenle bir miktar torpil de var bu sahnelere. Ama her seyirciden de ‘halvet nedir, uzlet nasıldır, riyazat nicedir?’ sorularının cevabını bilmesini beklemek olmaz. Kaldı ki, filmdeki dindar aile tipolojisi çok sakat ve yanlış konumlandırılmış. Dini bilmeyen biri bunu yapsa belki mazur görebiliriz ancak, başta yemek ve ev sahnesi olmak üzere çizilen Müslüman aile tipi bu kadar mı turistik olur? Hiçbir şey bilmiyorsunuz, bu kadar İslami hassasiyeti olan birilerinin asla sol elle yeyip içmeyeceğini de mi unuttunuz? Bir de kişisel merakım var, Eyüp’ün eşi ve çocuklarını kaçırıp yakmasını anlayamadım. Bilmediğim bir şey vardı da ben mi kaçırdım acaba?

Filmin beni en çok şaşırtan yanı: Çizdiği dindar aile o kadar karton ki, inanılır gibi değil. 

Hikayede ve mantık kurgusundaki boşluklar, basit bir matematik eksikliğinden ileri gelmiyor ne yazık ki. Yazarlar, önem verdikleri kısımlara abandıkları için, sair kısımları çok fazla dert etmeden ilerletmeye çabalıyorlar öyküyü. Durum böyle olunca, oluşan bu metin çukurlarından içeri düşen seyirci sayısı hiç de az olmuyor ne yazık ki!

Eyüp, Burcu yakınlaşması o kadar kaba hatlarla geçiştirilerek veriliyor ki, sanki başka sahneler varmış da atılmış hissi ediniyoruz.

Ve kanaatimce en önemli zaafı; şiddeti irite ederek vermesi. Oysa ‘Açlık’ kavramı üzerinden son derece naif ve içsel vuruşlar yapan bir film vardı karşımızda. Elbette inandırıcı olması beğenilebilir ama yanık insan etini başarılı yapabildiniz diye, bu kadar ölü eti teşhir etmenin mantığını anlayamıyorum. Patlama sahnesiyle yerinden zıplatılan seyirciyi belli bir kıvama getirmişken, duygusal aksiyonu zirveye taşımak yerine, rahatsız edici görüntüyü doğrudan vermek sinema olmamalı kanaatimce. Bunları Hollywood yapımı ‘trash movie’lerde yeterince görüyoruz.

Filmin ana kavramı 'Açlık' ama bir dolu yan meselesi var. 

Fakat bir final sorunu var ki hepsinin fevkinde. Bir futbolcunun kaleciyi de çalımladıktan sonra topu boş kaleye göndermeyip, öylesine gerisin geri dönmesi gibi. Maalesef Açlığa Doymak’ın finali böyle eksik kalmış.

Hasılı kelam, Açlığa Doymak başta açlık kavramı olmak üzere pek çok önemli kavramın etrafında dönüp duruyor: Vicdan, pişmanlık, yalnızlık, arınma, kader vs… Açlık bir yol, çilenin vesaitlerinden biri. Ama ‘olmak’ nasip işi. Bunun künhüne varmak gerek. Hamdı, pişiyor genç yönetmen Zübeyr Şaşmaz.  Daha çok, umut verdi bana. Olduğu günleri görebilmek dileğiyle.

Ha, bir de naçizane tavsiye, filmi tok karına izlemeyin!

Filmin müziklerini yapan Erkan Oğur'un nefis klibi.

Braquo: Kurumuş kan kadar sahici!

Bazı filmler vardır, tam anlamıyla ‘denk’ gelirsiniz. Haklarında ne bir ön bilgi ne de tavsiye vardır dağarcığınızda. Bir köşeden aniden karşınıza çıkar gibi çıkarlar ve sizi çok şaşırtırlar. Bu yazıda size bahsedeceğim Fransız dizisi bu şekilde ‘denk’ geldi. Jeneriğine baktığımda bir kişi dışında neredeyse tanıdığım, bildiğim oyuncu da yoktu. Belki gönlümdeki ‘polisiye dizi’ klasmanını alt üst etmedi ama ne CSI dizileri gibi zaman harcamak için yapılan ‘izle at’ türü seyirlikti, ne de Behzat Ç. gibi gerçekliği iki bira şişesi ve ‘dakka başı’ edilen küfürde arayan vasat altı bir seri.

Sistemin çürümüşlüğünü anlatan seyirlikler önemlidir. Aslında hayat ve toplum hakkında çok ciddi veriler taşırlar. Suç filmleri bunların başında geliyor sanırım.

Geçtiğimiz günlerde bir vesile ile alıntıladığım Konfüçyüs’ün şu sözüne iki türlü bakmak gerekiyor sanırım: “Bir toplumun çürüyüp çürümediğini öğrenmek istiyorsanız, müziğine bakın.” Meseleyi sadece müzik bağlamına hapsetmek haksızlık olabilir. Sanatın cümlesini almak gerekiyor parantezin içine. Elbette bu tespitin ilk anlamı önemli; yani kötü müzik, kötü roman, kötü film, hasılı kötü sanat çürümüşlüğün parametrelerinden biri olabilir. Diğer bir bakış açısıyla, bu sanat eserleri toplumun çürümüşlüğünü ele alarak da o toplum hakkında fikir sahibi olmamıza yardımcı olabilir.

Yazı konusu dizimize geçmeden önce, meseleyi biraz derinleşmekte yarar görüyorum.

Bir klasik polisiye klasiği Mike Hammer. 

Değerli büyüğümüz, pirimiz Giovanni Scagnamillo’ya göre (Kendisi hem edebiyatçı hem sinemacıdır) “Polisiye roman demek, üstün zekalı cani ve en az onun kadar üstün zekalı hafiye’ demektir.

İşledikleri konu gerçek bir hikayeye de dayansa nihayetinde ‘eğlencelik’ olarak görev ifa ederler. Yine kaynaklara baktığımızda ülkemizde de bu türün ilk kez 1881 yılında Ahmet Münif tarafından çevrilen bir Fransız tefrikasıdır. Yazarı Ponson de Terrail’dir ve ismi de ‘Paris Faciaları’dır. Ünlü ‘La Patrie – Vatan’ gazetesinde tefrika edip, ilginç cinayetleri anlatan bu kitabın esas yazarı Vikont Pierre-Alexis De Penson’dur ve takma isim kullanılmıştır. Bu tür edebi metinler için Sue Grafton’un güzel bir tespiti var: “Bu romanlar adaletin tabakta servis edildiği bir türdür. Bunu becermek içinse illâ hukuk mahkemeleri tasarlamak gerekmez. Bu polisiyelerde, okuyucunun aradığı adalet, yemekten sonraki tatlı tabağıdır. O tatlı mutlaka yenir.” Aslında yapılan bu tarif, günümüz popüler suç/polisiye dizilerinin büyük bölümüne harfiyen uyar.

Tabii olarak biçim ilk telif polisiyemiz de aşırı derecede tarz ‘esinlemesi’ içeren Ahmet Mithat Efendi’nin ‘Esrar-ı Cinayât’Idır. (1884) Türün adının uzun yıllar boyu ‘Cinaî Romanlar’ olarak kalma nedeni de budur. Batıda ortaya çıkan polisiye edebiyat ise, önceleri mystery literatür (gizem edebiyatı) başlığı altında toplanan türler arasında gösterilirdi. Daha sonra suspense (şüphe, gerilim) ve crime/ criminal (suç) gibi adlarla anılmaya başlandı.

Baştan sona arızalı bir dizi olan The Shield, tam 7 sezon hayranlıkla takip edildi. 

Klasik polisiyelerin miadını doldurmasıyla, bir tür ‘Post-modern suç edebiyatı’ doğdu diyebiliriz. Son dönem polisiyelerinde daha fazla gerçeklik ve ele alınan kavramların içiçeliği söz konusu olmaya başladı. Bir kere çok daha sertti bu polisiyeler. Ve daha da karmaşık... Kimi zaman tarihle parapsikoloji, kimi zaman felsefeyle mitoloji, bazen de okültizmle ezoterizm, kimya/simya, fizik/metafizik iç içe geçip durdu. Umberto Eco, J. Christophe Grange gibi isimlerin hakkı teslim edilir oldu.

Klasik polisiye/suç filmlerine/dizilerine baktığımızda kurulan denklem çok basittir aslında: zekice tasarlanmış ya da mebzul miktarda gizemli bir suç/cinayetin izleyici ile beraber çözülmesi.

Aslında bu tür bir sinema eserini oluştururken, suça ve suçluya baktığınız açı filminizi kalibrasyonu hakkında fikir verir. Bu anlamda en enteresan suç tanımlarından biri Bernhard Roloff ve Georg Seeblen ikilisinden gelir: “Suç, toplumca kabul görmüş hedefler olan, paraya, nüfuza, güç ve iktidara ulaşma amacıyla çabalarken mümkün olan en üst verimliliğe ulaşma yolunun öteki adıdır.”

Mesele bu kadar basittir.

Katil ile dedektif arasındaki en önemli fark ‘kanun’ yani meşruiyettir. Suçlu ve suç ilişkisi, meşruiyet düzlemine taşındığında polis ve suç ilişkisine dönüşür. Ne ki bu ilişki her zaman kağıt üzerinde durduğu gibi durmaz. Ve esasen ele almaya çalıştığımız polisiye türü de bunlar oluşturur.

Suç ile aralarındaki çizgi, başka bir deyiş ile kanun ile kanunsuzluk, doğru ile yanlış arasındaki mesafe sıfırlanıyor ve çoğu zaman iç içe geçiyor. Kahramanların hayatı da işlerinin bir parçasına dönüşüyor.

2002 yılında yayına başlayan ve 7 sezon kavga/gürültüyle devam edip noktalanan The Shield bahsini etmeye çalıştığım türün şahane bir örneği ve açıkçası gönlümdeki Amerikan polisiye serilerinin birincisidir. Shawn Ryan’ın ‘gerçekçi olalım’ fikrinden yola çıkılarak oluşturulan dizi, yayınlandığı yıllarda büyük tartışmalara neden oldu ve birçok organizasyon tarafından yayından kaldırılması için kampanyalar düzenlendi. Nihai olarak diziye reklam verilmemesi için kampanyalar düzenlendi ve dizi bitirildi. Zaten söyleyeceğini söylemişti The Shield.

Karakollara ‘Ahır’ denilen seri, bir hapishanede imal edilmiş paslı şiş kadar gerçekçi televizyon dizisiydi… Bir bölümünde kurban bir zenci kadın şöyle diyordu mesela: “Bugün Amerika ta Irak’a gidip adalet, özgürlük yaymayı vaat ediyor. Uydular, modern silahlar, teknoloji bilmem ne. Ancak neden hâlâ her gün bahçemizde sarı polis şeritleri çekiliyor? Kaldırımlarımız uyuşturucu satıcıları, sokaklarımız tecavüzcüler ile dolu?”

Çok iddialı gelebilir ama belki de gelmiş geçmiş en iyi polisiyeydi The Wire...

Dizi bir ara o kadar ünlü ve başarılı oldu ki, Hollywood yıldızları epey mesafeli oldukları dizilerde ‘konuk oyuncu’ olarak oynamakta sakınca görmediler. Forest Whitaker ve Glenn Close The Shield’de oynamakta sakınca görmemişti. 

The Shield’in sair dizilerden farkı sadece suça yaklaşımı değildi. Teknik ve estetik olarak da epey ayrıksı bir diziydi. Final jeneriği dışında müzik kullanmıyordu ve kamera asla omuzdan inmiyordu. Bu da diziye inanılmaz ir gerçeklik hissi veriyordu.

Dizi ile oluşan rahatsızlıklardan en büyüğü şuydu: Bu dizi kötüleri o kadar gerçekçi ve yalın veriyordu ki, seyircinin onu sevmesi mümkün oluyordu. Dolayısıyla suçluya duyulan merhamet suçu mazur gösteriyor ve yanlış bir şey yapılıyordu.

Bu yönüyle bizi beynimizden vuran Oz isimli akla ziyan hapishane dizisine benziyordu The Shield. (Sanırım bugünlerde Kanaltürk ‘Karakol’ ismiyle yayınlıyor diziyi)

The Shield’in 2009 yılında bitmesiyle, bir anda boşlukta kalan (!) benim gibi bu tür arızalı yapımları beğenenler için imdada Southland yetişmişti Allah’tan. NBC’nin şaşırtıcı bir şekilde kabul edip yayına geçirdiği dizi, sokakta dolaşan polis devriyelerini anlatıyordu. Teknik ve estetik açıdan The Shield’e epey benzen Southland’ın ayrıksılığı daha jeneriğinden başlıyordu. Sair Amerikan suç/polisiye dizilerinde olan olay yeri inceleme galoşları, deney tüpleri, dijital ekranlar, son model bilgisayarlar pek görünmüyordu Southland’da. Gelin görün ki, içeriğinden rahatsız oldu NBC ve yayından kaldırma kararı aldı. TNT, Southland’ın potansiyelinin farkındaydı alıp, çekmeye devam etti diziyi.

Kanal, bir sezon daha sipariş verince Southland'i 2013'de tekrar izleme şansımız olacak. 

Southland ile The Shield arasında şöyle ciddi bir fark vardı: Shield her ne kadar her bölümde gündelik suçların aydınlatılması üzerinden yürüyorsa da, omurga hikaye kahramanlarımızınkiydi. Southland ise başlangıçta suç üzerinden yürüdü. Bölümler ilerledikçe karakterlerin hikayesine büründü. Ama çekim tekniği açısından her iki dizinin de can yakıcı bir gerçekliği olduğu aşikardı. Öte yandan özellikle diyalogları The Shield’den çok daha iyi ve kanunu temsil edenlerin ruh yapısını çok daha başarılı verebilen bir diziydi Southland. Ve sevindirici olan şu ki, dizi için TNT 10 bölüm daha sipariş verdi. 5. sezon Şubat 2013’de yayınlanmaya başlayacak.

Liste başı olanı en sona sakladım: The Wire… Belki de bahsini ettiğim türden polisiyenin gelmiş geçmiş en iyisi olan, sertlik ve anlatımda OZ’a benzeyen bu akla ziyan dizi her bünyenin kaldırabileceği bir yapım değil şüphesiz.

Açıkçası hangi polisiye dizi olursa olsun The Wire karşısında biraz ‘çıtır çerez’ ve çoluk çocuk eğlencesi gibi duruyor. Dizinin ele aldığı konular, anlatım tarzı, kahramanları ve hiçbir şeyden sakınmadan bunu yapması şüphesiz ciddi sıkıntılara da kaynaklık ediyor. Misal; argo… Behzat Ç. gibi öykünme dizilerdeki argo ve ağzı bozukluğun ne kadar sakil ve metazorik olduğunu The Wire’daki olay-reaksiyon-küfür zinciriyle karşılaştırınca son derece net olarak görüyoruz. Dahası, birazdan bahsini edeceğimiz Braquo’daki kötü polisler ile bizim dizilerimizdekileri karşılaştırınca, (belki de sevinmeliyiz) bizimkiler epey ‘muhallebi çocuğu’ gibi duruyor.

Esasen The Wire başlı başına bir inceleme konusu, belki ilerde buna imkan bulabiliriz. Listeye bir de yedek ekleyelim: Dark Blue. Sınıf olarak CSI serileriyle The Sheild arasında bir yerde duran Dark Blue, tüm eksik yönlerine rağmen iyiydi ancak, o da en fazla iki sezon gidebildi.

Braquo'nun marazi olan tüm tiplemeleri başarılı şekilde derinlemesine ele alınmış.

Bizim bugün esas bahsini edeceğimiz dizi ise, ilk sezonu 2009’da yayınlanmış olan Fransız Canal+ yapımı Braquo’nun ta kendisidir.

Açıkçası kelime olarak ne anlama geldiğini bilmiyorum. Ancak, diziyle alakalı bazı tartışmalarda kelimenin Fransa varoşlarında kullanılan bir argo olduğunu okudum. ‘Braco’dan, geldiğini, onun da ‘Braquage’den türediğini yazmışlar. “vol à main armée” neticesinde olan bir durum. Yani, şiddet içeren soygun sonrası durum. Ve galiba dilimize en uygun karşılığı ‘Vurgun’…

Şöyle bir benzersizliği var Braquo’nun, dizi iki yılda bir çekiliyor ve her sezon 8 bölümden oluşuyor. İlk sezon 2009, ikinci 2011’de yayınlandı ve halen çekimleri devam eden üçüncü sezon ise 2013’de yayınlanacak.

1970’li yıllarda polisiye türünde zirveyi yakalayan Fransız sineması özellikle Jean Gabin ve Alain Delon filmleriyle hiç de fena olmayan örnekler vermişti. Ancak, aradan geçen zaman, hem bu türü hem de Fransa sinemasını bambaşka yerlere getirdi. Bugünlerde (her ne kadar çoğunu ülkemizde izleme şansı bulamasak da) Fransız gerçekçi polisiyeleri yine kendini göstermeye başladı. Çok başarılı polisiyeler çekiliyor Fransa’da. Belki de Braquo’yu bu trendden saymak lazım.

Dizi öyle bir seyir güzergahı izliyor ki, bize kötü olarak gösterilen karakterleri bir anda sempatik buluyor, sıcak karşılayabiliyoruz. 

Bu tür dizilerin en büyük gücü, gerçeklere dayanmaları. Dolayısıyla Braquo başlangıç ivmesini yazarı eski polis olan Oliver Marchal’dan alıyor. Marchal, yıllarını Fransız emniyetinde geçirmiş eski bir polis. Dolayısıyla dizideki polislerin davranışları başta olmak üzere, suçlu-polis ilişkisi, amir-memur davranışları, bürokrasi-kanun adamı açmazları vs. son derece gerçekçi şekilde izleyiciye geçiriliyor.

Dizinin ilk bölümü çok çarpıcı bir sertlikte açılıyor. 6 aylık hamile bir kadına tecavüz edilip öldürme zanlısı, eski bir sabıkalı genç delikanlı, deneyimli dedektif Max tarafından sorguya çekiliyor. Sorgu odasından, zanlının durumuna (neredeyse çırılçıplak) her şey klasik polisiyelerin dışında. Max ne yapıyorsa, fırlama genci konuşturamıyor, üstelik yediği küfür de cabası. Sonunda dayanamıyor ve elindeki kalemi zanlının gözüne saplayıveriyor. Tipik bir haklıyken haksız duruma düşme durumu. İç soruşturma geçiriyor Max ve ilk gördüğümüz andan itibaren en aşağılık suçludan bile kötü izlenim bırakan Dedektif Vogel, Max’i epey sıkıştırıyor. Üstelik son derece ahlaksız bir yöntemle!

Max’ın ekip arkadaşları, Eddy Caplan (Kaplan diye okunuyor) Roxanne, Walter ve Theo arkadaşlarına sahip çıkmak istiyorlar (Ki dizimizin ana kahramanları bunlardır) lakin Max, girdiği bunalım sonrasında intihar edince işler sarpa sarıyor. Ekip arkadaşları polislik gururu adı altında tuhaf bir dizi iş çevirmeye başlıyorlar ve en az suçlular kadar suça ve pisliğe bulaşıyorlar.

Karakterlerini tanıtırken, kimseye tolerans göstermiyor dizi. Seyirciden şu ya da bu karakterin yanında olmasını talep etmiyor. Belki bir miktar Roxane’a kıyak geçiyor. Yazar olan eşiyle tuhaf bir birliktelik yaşayan bayan polis, aslında okulunu dereceyle tamamlamış idealist biri. Ne var ki, çevresinde dönen kirli dolaplara bir şekilde bulaşıyor ve epey bedel de ödüyor.

Dizide iyi ile kötü, kanun ile gayrı meşruluk arasındaki çizgi o kadar incelip, eriyor ki, kim iyi, kim kötü karar vermekte zorlanabiliyor izleyici. 

Dizinin taşıyıcı karakterlerinin tamamı marazi. Neredeyse en az peşlerine düştükleri suçlular kadar tuhaf kişilikleri ve aileleri var. Karısı psikolojik rahatsızlıklar yaşayan ve kumar zaafı olan Walter, az iş açmıyor ekibin başına. Uyuşturucu ve kadın bağımlığı Theo ise, en kontrolsüz olanı. Bu nedenle neredeyse bütün belalara o neden oluyor.

Ekip lideri Kaplan, bir deniz römorkunda yaşıyor. Klişe ifadeyle ‘Özünde iyi’ gibi görünen Kaplan da az kirli değil.

Braquo, hikaye olarak da epey sıra dışı. Bireysel hesaplaşmalar, bir merhale sonra çete entrikalarına çeviriyor işi, ardından halkayı daha da büyütüyor.

Bir (sağlıklı ya da sağlıksız) toplumu okuyabilmek için sağlıklı bir resim çekmeniz gerekir. Toplumsal yaşamın hangi katmanından, ne tür bir hayat ve kahramanlar alırsanız alın, gördüğünüz resim size fikir verecektir. Sadece, ele aldıklarınızla değil, almadıklarınızla da… Söylediklerinizle değil, söylemediklerinizle de. Dolayısıyla bu tür dizilerde karakterler için tercih edilen replikler kadar tercih edilmeyenler de önem kazanıyor. Braquo bu anlamda, bilinen tüm klişelerin dışına çıkmayı başarıp, hiç de zorlama olmayan bir gerçekçiliğe sahip.

Dizi son derece sağlam bir aksiyon da içeriyor. 

Dizi ilk sezonunda, bir polis memurunun intiharı, ekip arkadaşlarının intikam amacıyla yaptıkları hareketlerin nasıl büyük felaketlere yol açtığını, yaşadıkları toplumun kendi gerçekleriyle son derece doğal olarak ele alıp, izleyiciye aktarıyor. Bunu yaparken, çürümüş bürokrasi, yozlaşmış aile yapısı, çetelere teslim olmuş adalet sistemi, suçun kendisine bürünmüş emniyet gibi son derece hassas ve çarpıcı ayrıntıları kendi akışkanlığı içinde veriyor.

İkinci sezonda ise, kirlenmenin tonları farklılaşıyor ve entrika daha da büyüyor. Yeni kötüler ve daha tehlikeli entrikalar ekleniyor hikayeye.

Bir meslektaşlarının intiharı, polislerin mesleklerine olan saygılarını yitiriyor ve hayatta kalma içgüdülerinden başka bir şey kalmıyor ellerinde.

İlk bölümdeki polis merkezli entrika ve kirlilik manzarası, bir doz daha artarak, içine askeriye, siyaset gibi daha büyük halkaları alıyor. Hatta bir ara Terör, İslami terör gibi oluşumların kıyısından geçip, belki de bir bilinçaltı oluşturmayı bile deniyor dizi.

Fransız toplumunu oluşturan tüm renkler mevcut neredeyse: Sırp, Hırvat, Kosovalı, Afrikalı, Türk vs… Yahudi’sinden Ermenilere, Müslümanlardan Hıristiyanlara kadar herkes var. Çeçenistan da var, Rus mafyası da… Savaş suçluları, emekli generaller, lejyonerler; tüm marazi tipleri kendi dozunda öykünün içine alıp kullanmayı başarıyor Braquo.

Sıradan görünen bir karakter, ikinci sezon bir anda büyütülüyor ve hikayesi derinleşiyor. 

Bir toplumun yozluğuyla ilgili bir dolu aforizma da doğal olarak yerini alıyor dizide. Misal bir bölümde Yahudi çete lideri kadın şöyle diyor: insanlığın ortak dini paradır!

Braquo’daki iyi görünümlü kanun adamları bile sorunlu. Kötülerden nefret etmelerinin ve peşlerine düşmelerinin altında deştikçe başka gerekçeler çıkıyor. Ve kötülük planlı bir şeytaniliğe dönüşüyor genellikle. İyiler bile kötülere günlerini gösterirken, en az kötüler kadar şeytanlaşıp, gayrı meşru yollara başvurabiliyorlar. Ve seyirci iki arada bir derede şunu soruyor: Kim daha kötü?

Kötüyü alt etmek için kötülerin yöntemini kullananlara ‘iyi’ diyebilir miyiz?

İkinci sezonu yayınlanıp biten ve üçüncü sezon için anlaşması yapılan Braquo, galiba şu alt mesajı vermek istiyor: “Kötülere karşı mücadele ederken kötüleşemiyorsan, iyilerin tarafında görünen kötülere ihtiyacın vardır.”

İki senede bir çekilen dizinin üçüncü sezonu merakla bekleniyor. 

İkinci sezonda ortalığa saçılan pisliğin, siyaset, bürokrasi ve emniyetin kılcallarına kadar sirayet etmesi en başta bize tekinsiz gibi görünen kirli kahramanlarımızı nedense gözümüzde mağdurlaştırıyor, mahzunlaştırıyor.

Dizinin içerik kadar estetiği de oldukça sağlam. Yaklaşık 50 dakikadan oluşan her bölümün müziği, duygusallığı çok iyi. 

Eğer jöleli saçlı, yüksek IQ’lu, zehir gibi zekalı ve süper kahramanlar kadar güçlü polislerin akla ziyan cinayetler ‘Şıp’ diye çözdüğü polisiye ve suç film/dizilerinden gına geldiyse, Braquo’ya bir göz atın. Pişman olmazsınız gibime geliyor.

Aşk olmazsa hiçbir şey olmaz ve insan yavaş yavaş ölür.

Bir film yönetmeni ekseriyetle filminde konuşuruz. Bin sanatçıya yapılabilecek en büyük zulüm 'Burada ne anlatmak istediniz?' sorusunu sormaktır sanırım. Ve galiba bu anlamda sanatçıların en bahtsızıdır usta yönetmen Andrei Tarkovsky. Çünkü sıradan izleyiciden entelektüellere, gazetecilerden bizzat oyuncularına kadar, neredeyse herkes bu soruyu sorarak başlar Tarkovsky sinemasına.

Durum böyle olunca usta yönetmenin filminin dışında konuştuğu zaman dilimi giderek azalmış ve nihayetinde, birisi önüne mikrofon ya da kayıt cihazı uzattığında fena halde hırçınlaşmış, agresif bir dil kullanarak ızdırabını anlatmayı denemiştir.

Bu nedenle Torkovsky röportajlarının sayısı oldukça azdır. Yönetmen, sinemada anlattığını anlayamayanlara, röportajda anlatmayı -genellikle- denememiştir. Kendi günlüklerinde buluruz o muazzam derinliği. Ancak röportajlarında bir sinema düşünürünün ızdırap ve anlaşılmamak üzerine çektiği sıkıntıyı rahatlıkla görmek mümkündür.

John Gianvito, Tarkovsky ile yapılan röportajları bir kitap haline getirmişti. Kitap Türkçeye 'Şiirsel Sinema' adıyla çevrilerek ülkemizde de yayınlandı.

Şu kısımlar kitaptan: "Bütün sanatlar entelektüeldir, ama bana göre, bütün sanatlar hepsinden de fazla sinema- her şeyden önce duygusal olmalı ve kalbe hitap etmelidir.

Sinemanın kendine özgü olan yanı, zamanı mühürlemesidir; sinema, zaman heykeltıraşlığıdır. Başka hiçbir sanat bu yetiye sahip değildir; hâlâ zamanın yatağındayız çünkü. Ben de kendimin şiirsel sinema akımı içine yerleştirilebileceğime inanıyorum, çünkü anlatı bakımından katı bir gelişme çizgisi ve mantıksal bağlantılar peşinden gitmiyor, kahramanımın eylemine gerekçeler aramaktan hoşlanmıyorum.

Gerçek bir sanatçı deney yapmaz, bulur. Bulamazsa, bütün çalışması mahvolur. Renkli filme karşı, siyah-beyazı sevmemin asıl sebebi budur; siyah-beyaz filmin ifade gücü son derece yüksektir ve seyircinin dikkatini dağıtmaz. Bugün ise bir sanatçı artık kaba taslaklar çizmemeli, eskiz karalamalarıyla uğraşmamalı, önemli filmler yaratmalıdır."

Kitaptaki bir söyleşi var ki, hem içerdiği gerilim hem de -belki de söyleşiyi yapanın farkında bile olmadan- Tarkovsky'in iç dünyasını ortaya çıkarması açısından çok ilginç. Slovak kökenli İsviçreli gazeteci (epeyce de feminist) İrina Brezna, gazetecileri büyük ustalıkla atlatıp, ketum kalmayı ısrarla başaran Tarkovsky'e ulaşıyor. Ve neticede 1984 yılında yapılmış şöyle bir söyleşi ortaya çıkıyor:


- Bana öyle geliyor ki, spot ışıklarından rahatsız oluyorsunuz. İnsanlarla temastan kaçınıyorsunuz. Mesela, sadece ara sıra röportaj veriyorsunuz.

Evet, pek sosyal bir insan değilim. Şöhretin sunduğu avantajlardan yararlanan, gazetecilerle temasta bulunmaktan hoşlanan insanlar vardır. Ben bunları sevmiyorum. Şimdiye kadar gazetecilerle yaptığım söyleşilerden sonra yazılmış tek bir makale olmadı ki, beni tatmin etmiş olsun. Mesele bana övgüler düzülmemiş olması değil, yazılanların tartışılan, konuşulan şeyle ilgisinin olmaması. Şöhretim yüzünden birinin ilgisine mahzar olduğumu anlamak benim için bir yük. Beni sinirlendiriyor.

- Sizi sinirlendiren şey ne?

Cevaplaması zor. Biraraya gelip konuşan insanların ortak bir noktaları olmalı diye düşünüyorum, ki sohbet tek taraflı olarak kalmasın. Oysa hemen her gazeteci sorusunu yönelttiğinde cevaplarla değil, notlarıyla ilgileniyor. Sohbet onu etkilemiyor, yalnızca işi için anlamlı. Aynı şekilde bir sohbet arkadaşı olarak sinema seyircisi de beni sinirlendiriyor, benim hakkımdaki merakımdan ötürü. Kısacası bu tür sohbetler samimi değil, bu da beni küplere bindiriyor. İnsanlar sosyalleşiyorlar, ama karşılıklı, samimi bir ilgi yok; dolaylı bir yolla karşılaşıyorlar.

- Siz samimi bir temas mı istiyorsunuz?

Bana öyle geliyor ki herkes biraz bunu istiyor. Yaptığımız bir çok şeyde büyük bir samimiyetsizlik var, özellikle insan içine çıktığımızda yaptığımız şeylerde, bir sürü saçmalık, boşluk. Şahsen söylemeyi önemli bulduğum bir şey yoksa, bu tür sohbetlere bir anlam veremiyorum. Film yaptığım için de her şeyi eserlerimle söylemeye çalışıyorum.

- Sohbetimizin temelinin bir hayli olumsuz olduğunu mu söylemeye çalışıyorsunuz bana?

Hep böyle olmuştur. Bu konuda yapacak bir şey yok. Hem ne demek öyle olumsuz bir temel? Bir temelimiz yok. Sizin benimle söyleşi yapma dileğiniz, benim de bütün gücümle size direnme dileğim var yalnızca.

- Bunu kuvvetle hissedebiliyorum.

Bakalım sohbetimiz nasıl devam edecek. “Zekice bir cevap istiyorsan, zekice bir soru sor,” diyen Goethe’ydi yanılmıyorsam.

- Sayın Tarkovsky, eğer hiçbir ortak yanımız olmadığınızı düşünüyorsanız yanılıyorsunuz. Size geldim, çünkü filmlerinizden ötürü kendimi size yakın hissettim. Bu söyleşi benim açımdan sizinle konuşabilmenin bahanesi yalnızca.

İşte bunu bana kanıtlamanız gerekecek.

- Umarım kanıtlayabilirim. Londra’ya sizin için geldim. Buradan bir makale çıkacak olması yalnızca tali bir sonuç, bu sohbetin peşi sıra gelen bir şey.

Anlıyorum, her şeyi birbirine bağlamak istiyorsunuz.

- Her şeyden önce şu var: Sizi görmek benim dileğimdi, isteğimdi. Sonra bunu yapabilmek için bütün o engellerle karşı karşıya kaldım.

Ve maalesef hepsini aştınız. Diğer bütün gazeteciler gibi sizin de bu engellerle tökezleyeceğinizi ummuştum, ama buradasınız.

Dinleyin, filmleriniz beni derinden etkiledi; şeylere bakışınız çok tanıdık, bir kadın olarak kendimi o filmlerde görememem dışında. Kadınlar filmlerinizde kesinlikle geleneksel bir rol oynuyorlar. Erkek dünyası egemen, daha doğrusu yalnızca erkek dünyası var. Erkeklerin bakış açısından kadın gizemli. Sevgi dolu; erkeği seviyor, bütün varoluşu erkekle olan ilişkisi etrafında dönüyor. Kadının kendine ait bir hayatı yok.

Buna pek kafa yormadım; demek istediğim, kadının için dünyasını hiç düşünmedim. Kadının kendine ait bir dünyası olduğunu inkar etmek zor olur, ama bana öyle geliyor ki bu dünya kadının ilgili olduğu erkeğin dünyasına kuvvetle bağlı. Bu bakış açısına göre, tek başına kadın anormalliktir.

Peki tek başına bir adam, bu normal midir?

Tek başına olmayan bir adama göre daha normaldir. İşte bu yüzden kadın filmlerimde ya hiç yok ya da erkeğin gücü üzerinden yaratılıyor. Kadın yalnızca iki filmimde var, Ayna ile Solaris’te. O filmlerde de erkeğe bağlı olduğu belirgin. Kadının böyle bir rolü olduğuna itiraz mı ediyorsunuz?

Söylediğiniz şeyi nasıl kabul edebilirim ki? Ben, kendi adıma, kendimi o rolde göremiyorum. 

Birlikte yaşadığınız erkeğin dünyasının, sizin dünyanıza bağlı olması gerektiği sonucuna mı vardınız peki?

Hayır, öyle de değil. Ben kendi dünyamı korurum, o kendi dünyasını korur.

Bu imkânsız. Siz kendi dünyanızı, o kendi dünyasını korursa ortak hiçbir şeyiniz olmaz. İç dünyanın ortak bir dünya haline gelmesi gerekir. Gelmezse eğer, ilişkinin bir geleceği olmaz, umutsuzdur, uyumsuzdur, ölmeye mâhkumdur. Bir kadının eş değiştirmesini tuhaf bulmaya meyilliyim. Mesele kaç eşi olduğu değil, ben ilkeyi düşünüyorum. Mesele şu ki, kadın bu evlilikleri bir hastalık gibi yaşar. Yani önce bir hastalığa düşer, sonra bir başka hastalığa, sonra bir başkasına, vs. Aşk öyle bütün bir duygudur ki, aldığı biçim ne olursa olsun tekrarlanamaz; bütünlüğü yüzünden tekrarlanamaz. Kadın bu duyguyu tekrarlayabilirse ona tümüyle anlamsız gelir. Bu kadın şanssız olmuş olabilir ya da kendi dünyasını korumaya çalışmış, kendi dünyasını daha önemli bulmuş, yabancı bir dünya içinde erimekten korkmuş olabilir. Bu durumda da ciddiye alınmayı bekleyemez ki. Anlıyor musunuz?

Daha önce kendine ait bir dünyası olan bir kadınla tanışmadınız mı hiç?

Böyle bir kadınla ilişki kuramam ki.

Doğru anladıysam eğer, siz bir kadında erimezsiniz, öyle mi?

Hayır, erimem. Buna ihtiyacım yok. Ben bir erkeğim.

Ama sizin içinizde eriyen bir kadına ihtiyacınız var?

Doğal olarak. Kadın kendini korumaya çalışırsa, ilişki soğuk olur.

Ama bu sevgi içinde siz kendinizi koruyorsunuz.

Ben erkeğim. Benim farklı bir doğam var.

Kadın doğasını bildiğiniz gibi bir izlenime mi sahipsiniz?

Sizin gibi, benim de kadın doğası hakkında bir fikrim var.

Ama ben kendimi içerden, bir kadın olarak tanıyorum, çünkü bir kadınım.

İnsanlar kendilerine toz kondurmazlar. Kendi dünyasını korumak isteyen bir kadın beni şaşırtıyor. Bana öyle geliyor ki kadının anlamı, kendini feda etmektir. Kadının büyüklüğü buradadır. Böyle bir kadının önünde saygı ile eğilirim. Böyle vakalar biliyorum.

Dünyada böyle vakaların kıtlığı çekilmiyor pek.

Evet, büyük kadınlar. Kendi dünyasında ısrar edip de, büyüklüğünü kanıtlamış bir tek kadın bilmiyorum. Birini söyleyin.

Karşınızda dilim tutuldu. Yani kadın yalnızca erkeğe duyduğu aşka var olma hakkına sahip, öyle mi?

Ben öyle mi dedim? Kadın-erkek ilişkisi üzerine konuştuk yalnızca. Lafım ağzıma tıkılmadan bir şey ifade etmem de pek mümkün olmadı.

Epey bir şey söylediniz, gayet iyi biliyorsunuz.

Ben sadece, erkek ya da kadın, bir insanın, sevdiğinde kendine ait kapalı bir dünyası olmasının imkânsız olduğunu, bu dünyanın ötekinin dünyası ile karışıp tümüyle farklı bir şeye dönüştüğünü söyledim. Kadını bu ilişkiden azat ederseniz, ilişkiyi bozarsınız. Kadın ayağa kalkamaz, şöyle bir silkinip beş dakika sonra yeni bir hayata başlayamaz. Kadının iç dünyası tümüyle erkeğe karşı beslediği duygulara dayanır. Benim fikrime göre, kadın kesinlikle, mutlaka bu duygulara dayanmalıdır. Kadın, aşkın sembolüdür. Aşk, insanın en büyük hazinesidir, kelimenin hem maddi hem de manevî anlamında. Kadın, hayatın anlamını verir. Mesih’i doğuran bâkire olarak Bâkire Meryem’in bir sevgi sembolü olması tesadüf değildir. Kadınlara bu konudan bahsettiğimde, onur duygusundan laf açılıyor hep, görünüşe bakılırsa bu onur duygusundan yoksun bırakılmak istendiklerinden bahsediyorlar. Benim bakış açıma göre bu kadınlar yalnızca bir erkek-kadın ilişkisinde, erkeğe tamamen kendilerini adamakla onur bulacaklarını anlamıyorlar. Kadın gerçekten severse çetele tutmaz, sizin sorduğunuz gibi sorular sormaz. Sizin neden bahsettiğinizi bile anlamaz.

Neden bir başkasının, özellikle de bir kadının bütün sevgisini istiyorsunuz, merak ediyorum. Neden kendinizi aşka adayıp yapması gereken her neyse yapmayı kadına bırakamıyorsunuz?

Bu da mümkün olabilir tabii. Ben kimseden belli bir davranış göstermesini istemiyorum. Ben yalnızca kadının, bütün manevi benliğini ifade edebilmesi için, içinde bulunduğumuz şu anda kendi dünyasında ısrar etmemesi gerektiğini düşünüyorum.

Kadının bir kişilik olarak var olmayı bırakıp da yalnızca sizin üzerinizden yaşamasından ne bekliyorsunuz? Bu size neyi getiriyor?

Onun iç dünyasını anlayabilir ve kendi dünyamı ona açabilirim. Kadın kendi dünyasında kalırsa birbirimizi hiç tanıyamayız.

Kadının sizin bahsettiğiniz gibi erkeğe kendini tümden adaması, kadın adına büyük tehlike taşıyor. Kadın, erkek üzerinden yaşamayı tercih ederse, eli boş kalma tehlikesiyle karşı karşıya. Bu eski, çok eski bir hikaye. Çok iyi bildiğim bir hikaye. Ben de aşk içinde eriyip gitmeye zaman zaman epeyce meyilli olurum.

Şükürler olsun. Bununla gurur duyun. ‘Eriyip gitmeyi’ kadından beklediğimi de düşünmeyin. Maalesef ben kendim, bu aşk duygusunu nadiren yaşıyorum. Çok nadir oluyor, olduğunda da insan, kadın ya da erkek o kişiyi kıskanabilir ancak. Bundan bahsetmem, birinin kendisini adamasını beklediğim anlamına gelmiyor. Böyle şeyler istemek imkansızdır. Aşk kaba kuvvetle yürütülemez. Bu yüzden de benim bakış açımın kimseye bir zararı yok.

Aşk ya olur ya olmaz, öyle mi?

Evet, ya olur ya olmaz. Olmazsa hiçbir şey olmaz ve insan yavaş yavaş ölür. Bu benim fikrim. Doğal olarak tarafların kendilerinin sorumlu olduğu, birbirlerinden daha da bağımsızlaştığı, bunun da birbirlerinden daha bir soğumaları, daha bir bencil olmaları anlamına geldiği ilişkiler de var. Belki böylesi daha kolaydır. Bu tür ilişkiler elbette o kadar tehlikeli değil, daha rahat. Ve feminizm düzeyinde bir yerde hareket ediyorlar. Bana göre feminizmin anlamı yalnızca kadınların sosyal haklarını garanti altına almak değil. Gerçi bugün kadının sosyal durumu, eskiden olduğu kadar ağır değil, birkaç yıl içinde de denge sağlanacak.

Tuhaf, çok tuhaf, bundan bahseden kadınlar erkeklerle benzerlikleri üzerinden duruyor, kadın olarak emsalsizliklerini anlamıyorlar. Bu beni hep hayrete düşürmüştür, çünkü kadının iç dünyası erkeğinkinden esasen çok farklıdır. Kadının, özel olması yüzünden erkekten bağımsız var olmayacağına inanıyorum. Erkekten bağımsız varolursa, doğal, organik değildir artık. Toplum içinde kesinlikle bir yer edinebilir; bir erkeğin işini yapabilir, ama bu onu kadın yapar mı? Hayır, asla.

Bazı kadınlar bir erkeğin işini yaparak eşit olabileceklerini düşünüyorlar. Oysa kadının erkekle aynı hakları istemeye ihtiyacı yoktur. Kadın tümüyle erkekten farklıdır. Kadının bir emsalsizliği vardır, onda önemli bir şey, erkekte olmayan temel bir şey vardır. Kadınlar eşit haklar istiyorlar. Ne demek istediklerini anlıyorum; artık kendilerini feda etmek istemiyorlar. Her zaman bastırılmış olduklarını anladılar ve eşit haklara sahip olarak kendilerini özgürleştirebileceklerine inanıyorlar. Kadın ya da erkek herkesin, doğal olarak özgür olmak isterse özgür olduğunu anlamıyorlar. Hepimiz özgür insanlarız, ama özgür ülkede yaşıyor olabileceğimiz için değil. O önemli bir sebep değil. Antik Roma’nın duvarcısı, özgür bir insanın içinde olabilir. İnsan temelde özgürdür. Özgür değilse, bu onun, yalnızca onun hatasıdır. Nihayet sadede gelebildik.

Kadınların dünya olaylarından büyük ölçüde dışlanmış olmaları gerçeğini inkar etmiyorum. Kuşkusuz bu bir haksızlık. Ama kamusal hayata tamamen entegre olursa kadına neler olacağını bilemiyorum henüz. Buna karşı olmadığımı, bunu desteklediğimi vurgulamak isterim, ama kendini orada bulamayacağı yönünde bir izlenimim var. Tatmin olmayacak.

Size katılıyorum. Erkek egemen değerler hakim olduğu sürece, bu dünya bir kadın için zor olacak, kariyerinde erkek değerleriyle yarışmak zorunda olduğu sürece.

Yanılıyorsunuz. Bence parlak kariyeri olan bir kadın kadar sevimsiz bir şey olamaz. Erkek haklarım için korktuğumdan değil, bunu gayri tabii bir şey olarak gördüğüm için. Görmezden gelmesi gereken bir yolu tutan bir kadın modeli bu. Yalnızca erkeğe karşı beslediği yanıltıcı, rekabetçi bir duygu böyle yapmasına sebep oluyor. Peki, neden oluyor bu? Kadın, erkek gibi mi olmak istiyor? Erkeğe, onunkine benzer becerilere sahip olduğunu mu göstermek istiyor? Bir kadının bir erkeğin işini yapabileceğine hiç kuşkum yok. Burada, İngiltere’de bir kadın, mücadelelerle dolu bir yoldan geçerek, büyük bir siyasal kariyere sahip oldu. Bir kadının bir erkeğin işini yapabilmesi özel bir şey değil. Elbette ki yapabilir. Ama bu bir şey kanıtlamıyor.

İnsan M. Thatcher’ı anlayabiliyor. Bir kadının erkek alanında erkek değerlerini benimsemesi şaşırtıcı bir durum değil. Yapabileceği başka bir şey yok. Başka bir seçeneği yok. Sizin ifadenizde beni rahatsız eden şey, kadının gerçek doğası diye bir şey varsaymanız. Kadınlar asırlardır erkek egemen bir dünyada yaşadıklarından, kadın doğasının ne olduğunun, kadınların kadın değerleriyle nasıl bir dünya yaratabileceklerini kestirmek zor.

Afedersiniz, sizin adınız ne?

İrena.

Dinleyin beni, İrena, siz kadın doğanızdan memnun olmadığınızı söylüyorsunuz.

Hayır, beni yanlış anladınız.

Ama hep var olmuş olan, yaratılmış olandan daha farklı bir kadın-erkek ilişkisi olamaz. Çünkü dünyamız iki cinsiyetli, ister beğenin, ister beğenmeyin. Belki başka bir gezegende tek ya da beş cinsiyetli bir dünya vardır, hayatın devamını sağlamak için bu tür bir gruplaşma gerekiyordur. Belki orada fiziksel ve manevi aşk için beş cinsiyet gereklidir. Ama yaşadığımız dünyada iki cinsiyet gerekli. Bir sebepten bunu hep unutuyoruz. Haklardan, koşullardan, bağımlılıktan bahsediyoruz. Bir kadının kadın olduğu, bir erkeğin erkek olduğu gerçeğinden hiç bahsetmiyoruz. Tek itirazınız bunu sevmediğiniz olabilir.

Bence kadınlık bir başka kişiye bağımlı olmakta yatmıyor, bu yüzden de filmlerinizdeki kadın kahramanlarda kendimi bulamıyorum. Bütün o kadınlar erkek gezegeninin etrafında dönen uydular, bir iç dinamizme sahip olmaları bir nebze olsun mümkün değil.

Tuhaf. Moskova’da kadınlardan birçok mektup almıştım, Ayna adlı filmimde, kimsenin erişemeyeğini, kimsenin göremeyeceğini düşündükleri dünyalarını açıp oraya sızmayı başardığımı söylüyorlardı. Belki sizin farklı bir kişilik yapısınız var. Belki kendinizden talepleriniz farklı. Belli ki, Ayna’daki anne gibi değilsiniz. Ayna annem hakkındadır. Kurgu değildir, gerçeğe dayanmaktadır. İçinde kurgusal bir tek bölüm bile yoktur. Belki haklısınız, belki de kendinizi orada göremiyorsunuz.

Temel insanlık durumu ve sizin buna yaklaşımınız, özellikle Stalker ve Solaris’te beni çok etkiledi. İşte bu yüzden buradayım. Solaris’te aşkı resmetme biçiminiz muhteşemdi, incelikliydi. Ama aşk Hari’nin tek gücü ve aynı zamanda onun Aşil topuğu. Sadece aşkı var.

Yani, siz bir Aşil topuğu istemiyorsunuz. İncitilmez olmak istiyorsunuz.

Kadınlar erkeği hiçbir zaman erkekçe fethedemezler. Kadın bütün sevgisini ortaya koymazsa, erkek-kadın ilişkileri farklı olur.

Evet, farklı olur; farklı olması gerekir. Asırlardır başkaları için yaşamaya yönlendirilmiş, asla kendisi için yaşamamış, başkaları için her zaman kullanıldıktan sonra atılabilir bir kadın olduğunuzu düşünün bir. O yükü hissedebiliyor musunuz?

Bunun bir erkek açısından daha mı kolay olduğunu düşünüyorsunuz?

Değil tabii. İşlerin şimdiki hali, her iki taraf için de zor.

Erkek olmak, kadın olmak kadar zor. Bahsettiğiniz ıstırabın kaynağında başka bir şey var aslında. İnsanın manevi düzeyinin çok düşük olduğu bir toplumda yaşıyoruz. Bugün yatıp uyuduğumuzda, ertesi gün kalkamayabileceğimizi biliyoruz. Çılgının biri düğmeye basarsa eğer, bu gezegen üzerinde hayatı silmek için üç bomba yeterli olacaktır. Bunun bilincinde olmadığımız söylenmez, ama sürekli unutuyoruz. Manevi ilgilerimiz o derece maddiyatın kölesi olmuş ki, asla gündeme gelmemesi gereken meselelerle uğraşmamız gerekiyor.

Toplumsal sorunların gelişmesi, bizim çılgın maneviyat karşıtlığımızın bir sonucu. Manen ergin bir kadın, erkekle ilişkisinde köleleştirildiğini ya da aşağılandığınız hiç düşünmeyecektir. Manen ergin bir adam da bir kadından bir şey istediğini hiç düşünmeyecektir. Yalnızca siz, argümanınızın gücüyle beni bu tür cevaplara getirdiniz. Bu tür meselelerden konuşmak bize yabancı olmalı.

Bunlar hakkında konuşuyor olmamız bir şeylerin yolunda gitmediğini gösteriyor. Sorun doğal bir şey olmalı. Fakat kazanılmış ya da kazanılacak kadın hakları, kadınların kendi kendilerini onaylamalarını sağlamayacak. Tam tersine, bundan sonra aşağılanmayı hissedecek. ‘Neden’ diye soracak kendine, ‘erkekten çok farklı bir insan olarak, bir erkeğin hayatını yaşıyorum?’ Bu sorunlar maneviyattan yoksun oluşumuzun işaretleri.

Hayret verici kadınlar, manen hayret verici kadınlar tanıdım. Bu kadınlar kendilerini bu tür sorunlarla sıkmıyorlar, ama öyle bir iç zenginlik, manevi büyüklük, öyle bir moral gücü gösteriyorlar ki, erkeklerin dizlerine kapanması, bundan utanç değil, onur duyması gerekir.

Bakın, işte asıl mesele burada. İlişkilerimizi açıklamaya başladığımızda, çoktan kötü yola girmiş oluyoruz. Buna özlem duymak hoşnutsuzluğumuzun bir belirtisi, adalet arayışı değil. Hoşnutsuzluk ve adalet arayışı da iki farklı kategori, gördüğüm kadarı ile kadınlar bugün korkunç durumdalar. Gerçekten seven bir kadın böyle sorular sormaz. Bunlarla ilgilenmez.

Dünyaya egemen olan erkek değerlerinden bahsediyoruz. Kadın değerlerinin güçlü bir etkisinin olduğu bir toplumda işler böyle kıyametvari bir tehdide varmayabilirdi. Bugün bir kadının Kıyamet’i bilip de, kendini bundan sorumlu ve bununla yakından ilgili hissetmeyip onun yerine kendini tam bir aşk içinde tek bir adam için, hâlâ aşkıyla sımsıcak olan bu adamın gezegeni mahvedeceği düşüncesiyle feda edebileceğini nasıl oluyor da tasavvur edebiliyorsunuz?

Şok edici, şok edici. Ne demek istediğinizi anlıyorum. Ama hayretten ağzım açık kaldı, İrena, bir erkeğin aynı hislerle, aynı kaygılarla dertlenmediğini düşünüyorsanız yanılıyorsunuz. Bu gezegene erkeğin hükmettiğine inanıyorsanız, yanılıyorsunuz.

Kim hükmediyor peki?

O.

Nerede O?

(Yukarıyı işaret eder.) Anlıyor musun? Olayları tartışıyoruz, sebepleri değil. En önemli şeyden bahsediyoruz. İnsan, varoluşunun sebebini bilmeden yaşıyorsa, bu dünyaya hangi sebepten geldiğini, neden bir süre yaşamak zorunda olduğunu bilmeden yaşıyorsa, o zaman dünyanın bugün içinde olduğu hale gelmesi gerekirdi. Aydınlanmadan bu yana, insan, görmezden gelmesi gereken şeylerle uğraşıyor. Maddi şeylere doğru dönmeye başladı. Bilgi açlığı insanı ele geçirdi. Kadınlar erkekler kadar bilgiye aç değildir. Şükürler olsun.

Kadınların başka tür algılara duyarlılığı olabilir.

Evet, kesinlikle. Demek bunu anlamışsınız. Peki sonra ne oldu? İnsan körmüş gibi kendi kendisinin etrafında dönmeye başladı. Elleri dışında dünyayı algılamasına yarayacak bir organı kalmamıştı. Bu dünyaya dair o kadar çok şey algıladık ki, bunun mutluluk ve uyuma varmak için yeterli olacağı düşünülebilir. Ama hayır, tam tersine, ‘dünya hakkında ne kadar çok şey bilirsek’, aslında atalarımızdan o kadar daha az biliyoruz, açıklığı daha fazla yakalamış uzmanlar bunu görüyorlar. Karıştırma kabiliyetimiz var. Körsünüz diyelim, soğuk bir radyatöre dokunduğunuzda, etrafınızdaki dünyanın da soğuk olduğunu düşünürsünüz, kaloriferler yanıyorsa da tam tersini, etrafınızdaki dünyanın sıcak olduğunu. Orası önemli değil, ama bu anlayışın gerçek dünyayla bir ilgisi yoktur; yalnızca dokunma duyusunu ifade eder. Dünyayı algılamamızın kaloriferlerin yanıyor olup olmamasına bağlı olması zavalıca. Dünya hakkında çok şey bildiğimize karar verdik. Oysa hiçbir şey bilmiyoruz. Dünyanın küçük bir kısmına dair belli belirsiz bir kavrayışa sahibiz, ama o da bize genel tabloyu vermiyor, çünkü dünya sonsuz.

Bence insanın varoluşunun pathosu, anlamakta yatmıyor; o insanın entelektüel bir görevi, ama asıl işi değil. İnsanın sorunu, hayatın anlamının bilgisine sahip olarak yaşamak. Dünyayı pragmatik, kâra dönük, avantaj arayan taraftan algılamamız ne kadar ilginç. Durmadan protez üretiyoruz. Bütün teknolojiler buna dayanıyor. Uçakları icat ettik, çünkü at sırtında gitmekten yorulduk. Hayatlarımızı daha hızlı hareket ederek zenginleştirmeyi düşünüyoruz. Bu, çıplak gözle bile görülebilen temel bir hata.

Bilimci amacının keşif yapmak olduğuna inanıyor. Bu hakikatle ilgili pragmatik bir yaklaşım. Sanatçı sanat eseri üretmek için yaşıyor. Herkesin hayatındaki amacı yakalayıp onu yaşaması gerekirken, herkes belli görevlerle yaşıyor, herkes eşitsizliği hissediyor, herkes öbürünü kıskanıyor. Bu zeminde herkes haklı ve eşit haklara sahip; sanatçılar, işçiler, rahipler, çiftçiler, çocuklar, köpekler, erkekler ve kadınlar. Hayatın bu anlamı içimizde gizli kalırsa tökezlemeye başlarız ve hayatın anlamını anlamış olsak ortaya çıkmayacak sorunlar icat ederiz. Bu benim bakışım. En baştan alacak olursak, her şey yerinde kalır. Uygarlığımızın krizi bir orantısızlıktan kaynaklanmıştır. İki kavram arasında uyumsuzluk var; maddi gelişme kavramıyla manevi gelişme kavramı arasında.

Bu Platon’la başlamıştı.

Hayır, çok daha önce. İnsan kendini doğaya ve diğer insanlara karşı korumaya başladığında başladı. Toplumumuz bu kırık fay üzerine gelişti. İnsanlar sevgiyle, dostlukla, manevi bir temas ihtiyacı ile değil, yarar sağlama itkisiyle birbirleri ile ilişki kuruyorlar. Ayakta kalmak için, doğal olarak. Ama ben insan her durumda ayakta kalabilirdi diye düşünüyorum, çünkü insan, hayvan değil. İnsanın doğayla uyum içinde yaşadığı ve hayret verici şeyler yarattığı örnekler biliyoruz. Örneğin Sanskrit dilinde belgelenmiş o Doğu kültürleri, maddi dünya ile manevi dünya arasında bir denge kurmayı başarabilmişlerdir. Hâlâ bu kültürlerin izlerini taşıyoruz, bize uygarlığın bir zamanlar farklı, gerçeğe daha yakın bir yol aldığını anlatıyorlar. Bu uygarlıkların neden silinip gittiği sorulabilir. Öyle görünüyor ki başka kültürler onlara paralel gelişti, birbirlerine karşı birtakım düşmanca duygular beslemeye başladılar ve bu uygarlıklar kendi kavramlarını geliştirme imkanı bulamadılar. Yine de bunun tam sebepleri bilinmiyor.

Her halukarda insanın bu dünyaya manen yükselmek amacıyla geldiğini, kötülük dediğimiz şeyi yenmek, kaynağı egotizmde yatan kötülüğü yenmek için geldiğini anlaması lazım. Egotizm, insanın kendi kendisini sevmesinin, sevgi kavramına dair hatalı bir kavrayışı olmasının bir semptomudur. Her şeyin deforma olmasınn kaynağı budur. Bilimimizin budalalığı, hataları ve yıkıcı sonuçları, kadınların doğru zamanlarda iktidarı almamalarının değil, insanın manen yüksek seviyeye çıkamamış olmasının sonucudur. İnsanlık manevi değerler doğrultusunda ilerleseydi, bir enerji kaynağı değil manevi bir kaynak arayışına girseydi, o zaman bu konuştuğumuz hiçbir şey gündemimizde olmayacaktı. O zaman insan manevi bir sürecin denetiminde uyum içinde gelişecekti. Manevi sürecin entelektüel süreç gibi böyle bir tek taraflılık yaratabileceğini sanmıyorum. Maneviyat, uyum kavramını içerir zaten. Ne kadar haklı olursanız olsun, başka her şey ikincil önemdedir. Filmlerimde kendinizi göremiyorsanız bu benim yanlış olduğumu kanıtlamaz. Ben resmetmek istediğim kadınlar hakkındaki gerçeği söyledim. Siz beğenmeyebilirsiniz. Yoksa kadınları toplumsal gerçekçi bir anlamda mı resmetmemi isterdiniz?

Bana karşı önyargılısınız.

Yo, yanılıyorsunuz, siz benim hakkımda önyargılısınız. Bence birlikte yaşadığınız erkeğe ‘neden bu kadar aptalsın?’ diye sormalısınız. Sorunun böyle sorulması gerekir.

İrena Brezna – 1984